“ผมเห็นทีมจัดการศwนำร่างของพวกเขาไปถึงแปดคน” แพทริก ฟาเลย์ ผู้รอดชีวิตจากอีโบลา เล่าย้อนเหตุการณ์ “พวกเขานำศwใส่ถุงแล้วหามไปฝัง ผมพบเพื่อนใหม่ระหว่าง แต่สุดท้ายพวกเขาก็เสียชีวิตกันหมด เหลือผมเพียงคนเดียว”

ขณะที่บุคลากรทางการแพทย์ในสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก (DR Congo) กำลังเร่งรับมือกับการระบาดของอีโบลา ภาพเหตุการณ์ในประเทศดังกล่าวตลอดสัปดาห์นี้ได้ปลุกความทรงจำให้กลับมาลวงหลอนผู้ที่เคยผ่านวิกฤตมาก่อนหน้าอีกครา

เมื่อสิบปีก่อน ฟาเลย์คือ “แนวหน้า” ซึ่งตกอยู่ภายใต้สถานการณ์คล้ายกันนี้ในแอฟริกาตะวันตก ในครั้งนั้นถือเป็นการระบาดครั้งรุนแรงที่สุดเท่าที่เคยบันทึกมา คร่าชีวิตผู้คนไปกว่า 11,000 รายภายในระยะเวลา 2 ปี โดยส่วนใหญ่อยู่ในกินี ไลบีเรีย และเซียร์ราลีโอน

สำหรับฟาเลย์ ประสบการณ์ที่เขาเคยเผชิญ รวมถึงการต้องสูญเสียเพื่อนจำนวนมาก ทำให้เขานึกถึงบทเรียนที่คิดว่าควรนำมาปรับใช้รับมือการระบาดครั้งล่าสุดในพื้นที่ตะวันออกของสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก ซึ่งองค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่ามีผู้เสียชีวิตมากกว่า 170 คนแล้ว

ฟาเลย์เคยได้รับการคัดเลือกให้เป็นอาสาสมัครชุมชนของกระทรวงสาธารณสุขไลบีเรียเพื่อทำหน้าที่เผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับโรคอีโบลา เขาเดินทางไปตามหมู่บ้านต่าง ๆ เพื่ออธิบายว่าไวรัสแพร่เชื้อผ่านการสัมผัสสารคัดหลั่งในร่างกาย และรณรงค์ให้ประชาชนหยุดพฤติกรรมเสี่ยง เช่น การจับมือทักทายกัน รวมถึงต้องแก้ไขความเข้าใจผิด และอธิบายว่าทำไมถึงต้องสั่งห้ามประกอบพิธีกรรมบางอย่าง เช่น การชำระล้างศwผู้เสียชีวิต

สามวันหลังจากงานศw เขาก็ล้มป่วยจากอีโบลา เปลี่ยนสถานะจากบุคลากรด้านสาธารณสุขเป็นผู้ป่วยเสียเอง และถูกส่งไปรักษาภายในหอผู้ป่วยในกรุงมอนโรเวียที่มีผู้คนหนาแน่นและเต็มไปด้วยร่างของผู้เสียชีวิต

แนวทางรับมือกับการเพิ่มขึ้นของผู้ป่วยรายใหม่ในดีอาร์คองโกในสัปดาห์นี้ ถอดบทเรียนมาจากการระบาดในแอฟริกาตะวันตกเมื่อสิบปีก่อน โดยมีคำสั่งห้ามจัดงานศwสำหรับผู้ที่สงสัยว่าติดเชื้ออีโบลา

เหตุการณ์ดังกล่าวได้ก่อให้เกิดความตึงเครียดในบางชุมชน โดยในวันพฤหัสบดีที่ผ่านมา (21 พ.ค.) มวลชนแสดงความไม่พอใจและจุดไฟเผาบางส่วนของโรงพยาบาลใกล้ศูนย์กลางการระบาดในเมืองบูเนีย หลังได้รับแจ้งว่าจะไม่มีการส่งมอบศwให้ญาติไปประกอบพิธีฝัง

อย่างไรก็ตาม นายแพทย์แพทริก โอติม ผู้จัดการประจำภูมิภาคแอฟริกาขององค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่า สิ่งสำคัญคือการเรียนรู้บทเรียนจากอดีต และทำให้ชุมชนที่ได้รับผลกระทบรู้สึกได้มีส่วนร่วม

“เราจำเป็นต้องได้รับความไว้วางใจจากชุมชน ต้องจัดพิธีฝังอย่างปลอดภัยและให้เกียรติ ต้องให้ผู้นำท้องถิ่นเข้ามามีส่วนร่วม และต้องสื่อสารให้ชัดเจน เรื่องเหล่านี้มีความสำคัญไม่แพ้เรื่องในห้องปฏิบัติการและศูนย์รักษาเลย”

อย่างไรก็ดี การระบาดครั้งนี้เกิดจากสายพันธุ์บันดิบูจิโอ (Bundibugyo) ซึ่งพบได้น้อยกว่าสายพันธุ์แซร์ (Zaire) ที่พบได้บ่อย หากนับเฉพาะสายพันธุ์บันดิบูจิโอ นี่คือการระบาดเป็นเพียงครั้งที่ 3 ของโลก

นอกจากนี้ ผู้เชี่ยวชาญยังเตือนว่ายังไม่มีวัคซีนหรือวิธีรักษาที่เป็นที่รู้จักว่าสามารถรับมือกับสายพันธุ์บันดิบูจิโอเป็นการเฉพาะ เทียบกับการระบาดในแอฟริกาตะวันตกครั้งที่ผ่านมาที่สามารถควบคุมได้ภายในสองปีเนื่องจากมีวัคซีน

“วัคซีนสามารถใช้ได้ผลกับไวรัสชนิดหนึ่ง ไม่ได้หมายความว่าจะได้ผลกับอีกชนิดหนึ่ง” ศาสตราจารย์โทมัส ไกส์เบิร์ต กล่าวกับผู้สื่อข่าวทางโทรศัพท์จากห้องปฏิบัติการของเขาที่มหาวิทยาลัยเท็กซัส เมดิคัล แบรนช์ ในสหรัฐอเมริกา

WHO ระบุว่า อาจต้องใช้เวลานานถึงเก้าเดือนในการคิดค้นวัคซีนที่มีประสิทธิภาพ แม้ว่านักวิทยาศาสตร์จากมหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ดในสหราชอาณาจักรจะเพิ่งประกาศว่า กำลังพัฒนาวัคซีนชนิดหนึ่ง ซึ่งอาจพร้อมเข้าสู่การทดลองทางคลินิกภายในสองถึงสามเดือนก็ตาม

ขณะเดียวกัน ฟาเลย์เตือนผู้ที่กำลังปฏิบัติงานแนวหน้าในพื้นที่ตะวันออกของสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโกว่าการสื่อสารกับชุมชนว่าการระบาดครั้งนี้ยังไม่มีวิธีรักษาอาจก่อให้เกิดความเสี่ยง

ในสัปดาห์นี้ มีการส่งสิ่งของช่วยเหลือจำนวนหลายตันไปยังจังหวัดอีตูรี ซึ่งเป็นศูนย์กลางของการระบาดในพื้นที่ตะวันออกของสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก ขณะที่องค์กรด้านการแพทย์และหน่วยงานของสหประชาชาติก็กำลังวางแผนส่งทีมเข้าไปสนับสนุนบุคลากรทางการแพทย์ในท้องถิ่น

ขณะเดียวกัน องค์กรจากภายนอก รวมถึงองค์การอนามัยโลก ย้ำครั้งแล้วครั้งเล่าว่าผู้นำในการรับมือการระบาดครั้งนี้คือรัฐบาลคองโก ซึ่งเป็นรัฐบาลในพื้นที่ที่มีความไม่มั่นคงมายาวนานทั้งยังมีกลุ่มติดอาวุธเคลื่อนไหวอยู่เป็นเวลาหลายปี

“ตลอดทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศสามารถจัดการการระบาดของอีโบลาหลายครั้ง และได้สร้างความเชี่ยวชาญที่เข้มแข็งในด้านการเฝ้าระวัง ระบบห้องปฏิบัติการ การดูแลผู้ป่วย การป้องกันและควบคุมการติดเชื้อ กลยุทธ์ด้านวัคซีน และการประสานงานในการรับมือการระบาด”

“ความท้าทายอยู่ที่สภาพแวดล้อมในการปฏิบัติงาน ซึ่งรวมถึงความไม่มั่นคง การพลัดถิ่น โครงสร้างพื้นฐานที่จำกัด และการเคลื่อนย้ายของประชากรจำนวนมาก ซึ่งทำให้การควบคุมการแพร่ระบาดมีความซับซ้อนยิ่งขึ้น”

เป้าหมายเร่งด่วนคือการควบคุมไวรัสไม่ให้แพร่กระจายต่อไป โดยผู้เชี่ยวชาญได้เตือนว่า การที่เราพลาดโอกาสไม่ได้ตรวจพบการระบาดตั้งแต่เนิ่น ๆ อาจหมายความว่าการระบาดได้ขยายวงกว้างเกินกว่าที่ทราบได้แล้ว

อย่างไรก็ตาม ไกส์เบิร์ตระบุว่า การที่ล่าสุดองค์การอนามัยโลกจะให้ความสำคัญกับการใช้ยาต้านไวรัสชนิดทดลองชื่อ โอบลาเดซิเวียร์ (Obladesivir) ภายใต้ระเบียบปฏิบัติที่เข้มงวดนั้นนับเป็นสัญญาณเชิงบวก

ยาดังกล่าวได้รับการพัฒนาขึ้นในช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19 และนักวิทยาศาสตร์ขององค์การอนามัยโลกคาดหวังว่า หากให้กับผู้ที่มีประวัติสัมผัสกับผู้ป่วยอีโบลา จะสามารถป้องกันการติดเชื้อได้