กฎหมายการบังคับเกณฑ์ทหารในกัมพูชากลายเป็นที่จับตาของสื่อทั่ว

กฎหมายการบังคับเกณฑ์ทหารในกัมพูชากลายเป็นที่จับตาของสื่อทั่วโลกอีกครั้ง หลังจากฮุน มาเนต นายกรัฐมนตรีของกัมพูชา ระบุว่า ที่ประชุมคณะรัฐมนตรีได้อนุมัติร่างกฎหมายเกณฑ์ทหาร ณ วิมานสันติภาพ เมื่อวันที่ 23 เม.ย. 2569

ขณะที่สื่อ ‘แขมร์ไทมส์' ระบุว่า ภายใต้กฎหมายฉบับใหม่พลเมืองกัมพูชาทุกคนที่มีอายุระหว่าง 18-25 ปีจะต้องรับราชการทหารตามที่กฎหมายกำหนด ขณะที่ผู้หญิงสามารถเกณฑ์ทหารได้ตามความสมัครใจ กฎหมายเกณฑ์ทหารฉบับใหม่ของกัมพูชา แบ่งออกเป็น 8 หมวด และ 20 มาตรา โดยเป็นการดำเนินการตามรัฐธรรมนูญของราชอาณาจักรกัมพูชามาตรา 49

การอนุมัติกฎหมายครั้งนี้เหมือนจะก่อให้เกิดเสียงวิพากษ์วิจารณ์ในกัมพูชาอยู่บ้าง เคซีย์ บาร์เน็ตต์ อดีตประธานหอการค้าอเมริกันในกัมพูชา (AmCham) ระบุว่าในอีก 75 ปีข้างหน้า เศรษฐกิจและประชากรของกัมพูชาอาจแซงหน้าประเทศไทยได้ หากกัมพูชาดำเนินนโยบายอย่างถูกต้อง หนึ่งในนโยบายที่กัมพูชาควรทำคือการหลีกเลี่ยงบังคับเกณฑ์ทหาร เนื่องจากเป็นการนำแรงงานกว่า 300,000 คนออกจากระบบ ส่งผลให้การเติบโตของผลิตภัณฑ์รวมในประเทศลดลง 0.5% และส่งผลให้พลเมืองกัมพูชาสำเร็จการศึกษา มีความก้าวหน้าในอาชีพการงาน และแต่งงานสร้างครอบครัวได้ช้าลง

กัมพูชาเคยมีกฎหมายเกณฑ์ทหารอยู่แล้วมาตั้งแต่ 2549 กฎหมายดังกล่าวระบุว่าชายกัมพูชาที่มีอายุตั้งแต่ 18-30 ปี จะต้องรับราชการทหารเป็นเวลา 18 เดือน แต่กฎหมายฉบับนี้ไม่เคยถูกนำมาบังคับใช้จริง จนกระทั่งมีแนวโน้มของการเปลี่ยนแปลงจากข้อพิพาทความขัดแย้งทางด้านพรมแดนระหว่างไทย-กัมพูชา

กลางปีที่แล้ว (2568) ข่าวการบังคับเกณฑ์ทหารในกัมพูชาปรากฏตามหน้าที่สื่อทั่วโลก ฮุน มาเนต ระบุว่า การปะทะที่เกิดขึ้นในความขัดแย้งระหว่างไทย-กัมพูชา เป็นโอกาสในการทบทวน ประเมิน และตั้งเป้าหมายในการปฏิรูปกองทัพใหม่ ระยะเวลาการเกณฑ์ทหารปรับเพิ่มขึ้นเป็น 24 เดือนจากกฎหมายเดิม และจะถูกนำมาบังคับใช้จริงอย่างเป็นทางการภายในปีนี้

Warfare Resister World แสดงความกังวลเมื่อ ส.ค.ปีที่แล้วว่า กฎหมายฉบับใหม่ขัดแย้งกับหลักการสิทธิมนุษยชน ซึ่งรับรองสิทธิการคัดค้านด้วยมโนธรรมสำนึก หมายถึงการปฏิเสธไม่เข้าร่วมเกณฑ์ทหารด้วยเหตุผลที่มาจากศีลธรรมของปัจเจกบุคคล รายงานของเอเอฟพี ระบุว่า ผู้คัดค้านการเกณฑ์ทหารต้องระวางโทษจำคุกสูงสุด 3 ปี ในยามสงคราม และจำคุกสูงสุด 1 ปีในยามสันติ ตามกฎหมายดังกล่าว นับเป็นการละเมิดสิทธิการคัดค้านด้วยมโนธรรมสำนึกอย่างชัดเจน Warfare Resister World ระบุว่าจะติดตามสถานการณ์ในกัมพูชาอย่างใกล้ชิด และสนับสนุนผู้ที่ปฏิเสธการจับอาวุธในกัมพูชา

ในความเห็นของ ‘แฟรงค์’ เนติวิทย์ โชติภัทร์ไพศาล นักเคลื่อนไหวด้านการศึกษา ซึ่งปัจจุบันผันตัวมาเป็นผู้คัดค้านด้วยมโนธรรมสำนึกที่ต่อต้านการบังคับเกณฑ์ททาร การออกกฎหมายเกณฑ์ทหารของกัมพูชาเป็นเรื่อง “น่าเสียใจ” และสะท้อนลักษณะของรัฐที่มีแนวโน้มเผด็จการ เพราะการเกณฑ์ทหารถูกใช้เป็นเครื่องมือควบคุมประชาชน มากกว่าจะสร้างความรักชาติหรือประสิทธิภาพทางทหาร

กฎหมายเกณฑ์ทหารฉบับใหม่ของกัมพูชาทำให้การเคลื่อนไหวเพื่อยกเลิกเกณฑ์ทหารในประเทศไทยยากขึ้นด้วย จากเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เขาเรียกร้องให้รัฐบาลไทยและกัมพูชาพิจารณายกเลิกบังคับเกณฑ์ทหารอย่างจริงจัง และเรียกร้องให้นักกิจกรรมและภาคประชาสังคมในไทย กัมพูชา และอาเซียน ทำงานร่วมกันมากขึ้นเพื่อผลักดันหลักการของการไม่ใช้ความรุนแรง

เนติวิทย์ โชติภัทร์ไพศาล (แฟ้มภาพ เมื่อ 5 เม.ย. 2569)

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

คิดเห็นอย่างไรเกี่ยวกับการผ่านกฎหมายเกณฑ์ทหารครั้งล่าสุดของกัมพูชา

เรื่องนี้จริงๆ ผมได้เห็นมาสักพักแล้ว เป็นเรื่องที่น่าเสียใจมากอย่างหนึ่ง เพราะว่าการเกณฑ์ทหารเป็นเครื่องมือของฝ่ายรัฐในการควบคุมประชากรมาโดยตลอด แล้วก็ที่เขาจะออกกฎหมายมา แทบจะเหมือนประเทศไทยของเราเลย ก็คืออาจจะเลียนแบบประเทศไทยมาด้วย แล้วเขาไม่ได้เรียนรู้เลยว่า กฎหมายเกณฑ์ทหารลึกๆ แล้ว มันไม่ได้มีประสิทธิภาพขนาดนั้น มันอาจจะทำให้คนกลัว แต่ว่ามันไม่ได้ทำให้คนรักชาติขึ้นได้จริง แล้วยิ่งบีบบังคับคนในสภาพเศรษฐกิจและสังคมที่ไม่ดีแบบนี้ มันก็เป็นเรื่องที่น่าเศร้าที่พลเมืองจะต้องเจอกับรัฐที่กดขี่แบบนี้ มันเป็นการยืนยันอย่างหนึ่งว่า มันคือระบบเผด็จการดีๆ นี่เอง ประเทศไหนมีเกณฑ์ทหารก็มีแนวโน้มที่รัฐจะเป็นเผด็จการได้ง่ายขึ้นมากทีเดียว

แต่มันก็ตอกย้ำว่าการต่อสู้เรื่องเกณฑ์ทหารเกี่ยวข้องกับประชาธิปไตยมากๆ การต่อสู้เรื่องเกณฑ์ทหารจำเป็นมากในยุคนี้ เพราะไม่ใช่แค่ที่กัมพูชาเท่านั้น ก่อนหน้านี้ ที่พม่าเองก็มีการบังคับพลเมืองให้ไปเกณฑ์ทหาร และไปช่วยรัฐในการต่อสู้ร่วมกับฝ่ายต่อต้านประชาธิปไตย รัฐเอาเกณฑ์ทหารกลับมาเพื่อสนองต่ออำนาจของตัวเอง เพื่อให้คนละทิ้งตัวตน ละทิ้งความเป็นปัจเจกบุคคลของเขา เรากลายเป็นแค่เครื่องมือ เป็นแค่ส่วนหนึ่ง เป็นแค่ตัวเล็กๆ เป็นแค่ฟันเฟืองของจักรกลของรัฐ มันเป็นอะไรที่ทำให้เห็นว่าการต่อสู้ของเรามีความหมายมาก และต่อไปการต่อสู้เรื่องเกณฑ์ทหารก็จะเป็นวาระหลักสำคัญมากขึ้นในโลกนี้ อย่างน้อยในอาเซียน พวกเรานักเคลื่อนไหวควรจะมองเห็นเรื่องนี้ด้วยกันว่าเราต้องต่อสู้ให้การเกณฑ์ทหารหมดไป

จริงๆ การเกณฑ์ทหารมันสะท้อนยิ่งกว่านั้น คือเราต้องต่อสู้เพื่อให้หลักการการต่อสู้โดยไม่ใช้ความรุนแรงยิ่งมีความหมายขึ้นในโลกนี้ การเสนอทางเลือกที่โลกที่ความรุนแรงเป็นทางเลือกที่เรายอมรับได้น้อยลง จะต้องเป็นเรื่องที่เราต้องต่อสู้ให้มันเกิดขึ้นให้ได้ มันไม่ใช่แค่เราจะปฏิเสธในเชิงลบอย่างเดียว แต่ว่าเราต้องเสนอในเชิงบวกด้วย และผมคิดว่าในการเคลื่อนไหวเรื่องการยกเลิกเกณฑ์ทหาร เราต้องยืนยันหลักการนี้ให้มากขึ้น

สถานะของการเคลื่อนไหวต่อต้านสงครามไทย-กัมพูชาในปัจจุบันเป็นอย่างไร

ถ้าในปัจจุบันที่เห็น ผมว่าแน่นอนว่ามันเงียบมาก เมื่อชาตินิยมมาเมื่อไหร่ พลังของการเคลื่อนไหวมันก็น้อยลง จริงๆ มันก็น้อยอยู่แล้ว เพราะเราเป็นเสียงส่วนน้อยมาโดยตลอด

พอเห็นความขัดแย้งแบบนี้ ผมว่าอันนึงที่เราอาจจะไม่ได้เรียนรู้เท่าไหร่คือ เราไม่ได้มองไปดูว่าความขัดแย้งของเราไม่ได้มีลักษณะพิเศษใดๆ เลย จริงๆ มันก็คล้ายๆ รัฐที่มันทะเลาะกัน ไม่ว่าที่ไหนก็ตามมันก็จะแบบนี้แหละ มันก็จะมีสงครามข่าวสาร สงครามอะไรต่ออะไร แต่ผมรู้สึกว่าหลายปีที่ผ่านมา พวกเราก็อาจจะรู้สึกเหนื่อยล้า หลังปี'63 เหมือนมันเพิ่งผ่านพ้นมาไม่นาน ความหวังของสังคมมันก็น้อยลงมาก หลายๆ คนก็รู้สึกเหนื่อย ฉะนั้น ในแง่หนึ่งก็ต้องเห็นใจว่าโครงสร้างพื้นฐานพลเมืองต่างๆ ในสังคมของเรามันไม่ดีมากเท่าไหร่ พอหลายๆ เรื่องมันมาเจอกัน ปะทะกัน นักเคลื่อนไหว ภาคประชาสังคม เราก็อาจจะทำอะไรมากไม่ได้ เพราะไม่มีพลังงานมากพอ มันก็มีอยู่บ้าง แต่ก็อาจจะไม่ได้มากนัก

แต่ก็ไม่เป็นไร ยังไงสงครามครั้งนี้มันคงจะยืดเยื้อต่อไปเรื่อยๆ พอสมควร มันเป็นโอกาสที่ดีที่ตอนนี้เราจะเริ่มผูกมิตรกับเพื่อนบ้านของเรา ที่เขาเห็นความไร้ประโยชน์ ความผิดพลาดของสิ่งที่ผู้นำของสองประเทศกำลังต่อสู้อยู่ ถ้าพูดจริงๆ ในอดีต เราก็ไม่ได้มีการติดต่อกับนักเคลื่อนไหวในกัมพูชาอะไรกันมากเท่าไหร่ ผมเชื่อว่าหลายๆ คนก็เห็นว่ามันไม่ใช่แล้ว เราก็ต้องมาทำงานกัน ถ้ายกเลิกเกณฑ์ทหาร ก็ขอให้คิดว่ามันเป็นวาระที่ทำร่วมกันระหว่างหลายๆ ประเทศที่มันต้องเกิด

เพราะเรื่องเกณฑ์ทหารที่กัมพูชาด้วยนี่แหละ ผมก็รู้เลยว่าโอกาสผมมีน้อยมากเลย ทางฝ่ายชนชั้นนำไทยก็ต้องคงการเกณฑ์ทหารไว้แน่ๆ คงไม่ยกเลิกง่ายๆ เพราะเรื่องนี้เป็นข้ออ้างเขาได้เลย ผมก็แทบไม่มีความหวังว่าจะชนะอะไรเรื่องนี้เท่าไหร่ แต่ว่าผมก็ไม่ได้คิดว่าผมจะชนะอยู่แล้ว เพราะว่าเราทำให้มันเป็นตัวอย่างให้คนในอนาคตได้เห็น

จริงๆ สิ่งที่ผมทำ ผมก็หวังว่าคนกัมพูชาจะเห็น แล้วคนกัมพูชาก็จะต้องออกมาต่อต้านฮุนเซน ต่อต้านพวกระบบพวกนี้ด้วยการเป็นผู้คัดค้านด้วยมโนธรรมสำนึกให้มากขึ้น ผมว่าการคัดค้านด้วยมโนธรรมสำนึกเป็นทางออกในหลายๆ เรื่อง รวมถึงสงครามระหว่างอเมริกากับอิหร่าน คนก็ไม่คิดกันว่าจริงๆ ทางออกที่ดีที่สุดที่คนอเมริกาควรจะทำก็คือการเป็นผู้คัดค้านด้วยมโนธรรมสำนึก คุณต้องปฏิเสธเรื่องพวกนี้ แล้วที่อเมริกาบริษัท Palentir ล่าสุดเขาก็พยายามที่จะเสนอให้มีระบบเกณฑ์ทหารกลับมาเหมือนกัน ดังนั้น มันเป็นวาระร่วมกันทั้งโลกเลย

มีอะไรอยากเรียกร้องไปยังรัฐบาลไทย

รัฐบาลไทยเคยรับปากประชาชนไว้แล้วว่าจะยกเลิกเกณฑ์ทหาร แล้วปรับเป็นระบบอาสา ก็ควรที่จะทำให้สำเร็จ คือถ้าคิดระยะสั้นก็อาจจะหาประโยชน์กับสงครามไปเรื่อยๆ มันก็คงพอได้ แต่ว่าถ้ารัฐบาลมองการไกลขึ้นมาสักหน่อย การยกเลิกเกณฑ์ทหารก็จะช่วยให้กองทัพได้มีการปรับตัวให้ทันสมัยมากขึ้น ซึ่งแน่นอนว่ามันเป็นผลระยะยาว แถมหลายๆ ประเทศที่ไม่มีบังคับเกณฑ์ทหาร ก็มีกองกำลังที่มีประสิทธิภาพมากขึ้นด้วยซ้ำ ในแง่หนึ่ง มันก็ช่วยได้มากในเรื่องความมั่นคง

แล้วอีกอย่าง ถ้ายกเลิกเกณฑ์ทหาร เราก็อาจจะมีระบบอย่างอื่นที่ทำให้พลเมืองสามารถบริการสังคมในหลายๆ รูปแบบได้ มันก็จะเป็นวิธีในการแก้ปัญหาสังคมมิติอื่นๆ ได้เหมือนกัน ดังนั้น ก็อยากเรียกร้องให้รัฐบาลปฏิบัติตามที่หาเสียงไว้ แล้วเรื่องพวกนี้ก็ถ้าพูดจริงๆ มันก็เป็นคะแนนนิยมในระยะยาว เป็นผลงานที่จะถูกจารึกไว้ในประวัติศาสตร์การเจริญเติบโตของสังคมไทย แต่ถ้าคุณยังยืนยันจะเกณฑ์ทหารต่อไป รบกับกัมพูชา คนก็จะจดจำคนในฐานะคนที่เริ่มสงครามที่เอาพลเมืองไปเสียชีวิต

มีอะไรอยากเรียกร้องไปยังรัฐบาลกัมพูชา

รัฐบาลกัมพูชาก็น่าจะได้เรียนรู้จากไทยว่า การเกณฑ์ทหารมันล้มเหลว มันไม่ได้มีประสิทธิภาพ ผมเริ่มไม่แน่ใจแล้วว่าจริงๆ แล้วกัมพูชาเขาต้องการปกป้องความมั่นคงของประเทศเขาแค่ไหน ถึงเลียนแบบรัฐไทย เพราะว่าสิ่งที่รัฐไทยทำไม่ได้เป็นสิ่งที่เกิดประสิทธิภาพในการทำให้พลเมืองหรือทำให้ประเทศชาติมีความมั่นคงขนาดนั้น ผมก็เลยอยากเรียกร้องให้รัฐบาลกัมพูชา ทบทวนด้วยในสิ่งที่ตัวเองทำ คุณไม่ควรเลียนแบบประเทศไทยเลย ควรจะเป็นแบบระบบอาสาสมัคร แล้วก็ทำให้มันมีประสิทธิภาพมากขึ้น ให้คนอาสามาเพราะว่ารักชาติ แต่นี่มันเป็นการบังคับคนแล้ว ถ้าแบบนี้แล้วจะเรียกว่าเป็นการรักชาติแท้จริงได้อย่างไร มันก็จะซ้ำรอยเลย ที่กัมพูชาทำแทบไม่แตกต่างกัน

ผมก็ไม่แน่ใจด้วยเรื่องหนึ่งก็คือ บางทีกัมพูชากับไทยก็รับลูกกันในระดับชนชั้นนำ ก็เลยไม่รู้ว่าการที่คุณจะผ่านกฎหมายในช่วงนี้ส่วนหนึ่ง แน่นอนมันก็มีความขัดแย้ง แต่ในแง่หนึ่งคุณก็ไม่อยากให้การต่อสู้ยกเลิกเกณฑ์ทหารในประเทศไทยเกิดขึ้นหรือเปล่า เพราะถ้าในประเทศไทยการยกเลิกเกณฑ์ทหารเกิดขึ้น มันก็มีผลกระทบเกิดขึ้นในการต่อสู้เรื่องสิทธิพลเมืองที่มันกว้างขวางมากขึ้น มันก็จะเป็นตัวอย่างสำคัญซึ่งชนชั้นนำกัมพูชาเขาคงไม่อยากให้เกิดขึ้นแบบนั้น

บางทีผมว่าถ้าชนชั้นนำเลียนแบบกัน เขาเรียนรู้ซึ่งกันและกัน เราเองภาคประชาชนเราก็ต้องเรียนรู้กับเพื่อนบ้านของเรา รวมถึงประเทศอื่นๆ ที่มีการต่อสู้เรื่องนี้เกิดขึ้นมาก่อนด้วย ยังมีอะไรให้ทำอีกเยอะครับ มันก้บ่งบอกว่าเยาวชนคนรุ่นใหม่ทั่วโลก หรืออย่างน้อยในอาเซียน พวกเรามีงานมีภารกิจร่วมกัน ก็คือต้องยกเลิกการเกณฑ์ทหาร แล้วก็สร้างสังคมที่ตระหนักถึงความรุนแรงมากขึ้น