กลุ่มผู้ติดเชื้อฯ เราหยุดกินยาไม่ได้ เพราะระดับยาในเลืoดจะอ

“กลุ่มผู้ติดเชื้อฯ เราหยุดกินยาไม่ได้ เพราะระดับยาในเลืoดจะอยู่ได้ 24 ชั่วโมง ต้องเติมยาทุก 24 ชั่วโมง ถ้าไม่เติมไวรัสเอชไอวีจะเข้าสู่เมล็ดเลืoดขาวและกระจายเพิ่มจำนวน แล้วก็จะดื้อยา ผู้ติดเชื้อไม่สามารถหยุดกินยาเพื่อรอยาล็อตใหม่ได้”

ยุพา สุขเรือง ประธานเครือข่ายผู้ติดเชื้อเอชไอวี/เอดส์ ประเทศไทย บอกเล่าความกังวลของกลุ่มผู้ติดเชื้อที่ต้องกินยาต้านไวรัสเอชไอวีทุกวันให้ฟัง หลังเกิดสงครามสหรัฐฯ-อิสราเอล กับอิหร่าน โดยปัจจุบันประเทศไทยมีผู้ติดเชื้อที่ต้องรับยาต้านไวรัสเอชไอวีกว่า 400,000 คน

สงครามเริ่มต้นในปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2569 กลางมีนาคม โรงพยาบาลศิริราชออกประกาศปรับลดมาตรการการจ่ายยาให้ผู้ป่วยนอก หลังจากนั้นโรงพยาบาลหลายแห่งก็ยึดตามหลักการนี้

จากที่ผู้ติดเชื้อฯ เคยไปหาหมอครั้งหนึ่งได้รับยากลับบ้านทีละ 3–6 เดือน ปัจจุบันหลายคนได้รับยาต้านมาเพียง 1 เดือน อย่างมาก 2 เดือน ทำให้ต้องเดินทางไปโรงพยาบาลถี่ขึ้น ในยุคที่น้ำมันราคา 2 ลิตรร้อย สถานการณ์นี้ยังเกิดขึ้นกับโรคเรื้อรังอื่นๆ ด้วย

ปัจจุบันสถานการณ์สงครามอยู่ในช่วงหยุดยิv แต่การเจรจายังไม่มีทีท่าบรรลุผล ไม่มีใครรู้ว่าจะเปิดฉากโจมตีรอบที่ 2 หรือไม่ อ่าวเฮอร์มุสจะถูกปิดอีกเมื่อไร ซึ่งนั่นจะไม่เพียงซ้ำเติมวิกฤตค่าครองชีพและราคาน้ำมัน แต่จะสร้างความระส่ำระสายต่อยาภายในประเทศด้วย

สปสช. ส่งสัญญาณรัฐบาล ต้องเพิ่มงบซื้อยาปี 70

สปสช.ในฐานะคนดูแลระบบบัตรทอง และ อภ.ในฐานะคนผลิตยาสำคัญ 10% ของประเทศ ยืนยันตรงกันว่า อย่างน้อยจนถึงเดือนกันยายนปีนี้ ราคายาจะยังไม่ขยับขึ้นและน่าจะมีเพียงพอต่อความต้องการ เนื่องจาก สปสช. มีการสั่งซื้อล่วงหน้าไว้หมดแล้ว ส่วนผู้ผลิตอย่าง อภ.ก็มีสต๊อกวัตถุดิบไว้เพียงพอสำหรับ 6 เดือนนี้

“แผนสั่งซื้อของ สปสช.เป็นการสั่งซื้อทั้งปี (งบประมาณ) แปลว่าเราตกลงราคาไว้แล้ว ผู้ผลิตหรือผู้ขายต้องแบกรับความเสี่ยงระหว่างทางเอง” นิมิตร์ เทียนอุดม หนึ่งในกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (บอร์ด สปสช.) สัดส่วนภาคประชาชนระบุ

ส่วนยาที่มีราคาแพง สปสช. ต้อง ‘จัดซื้อยารวมทั้งประเทศ’ เพื่อการต่อรองราคาที่ดีกว่า เช่น ยามะเร็ง ยาโรคหัวใจ ยาต้านไวรัสเอชไอวี ยาลดไขมันเส้นเลืoด ยาจิตเวช ยาหายากต่างๆ จุดนี้ได้มีการจัดซื้อไว้ตั้งแต่ต้นปีงบประมาณแล้วเช่นกันตามปริมาณที่จำเป็นต้องใช้ภายในประเทศ

คำยืนยันนี้ทำให้อุ่นใจได้ระดับหนึ่ง ปกติแล้ว สปสช.จะเป็นผู้จัดซื้อยาต่างๆ และรวมอยู่ในค่าเหมาจ่ายรายหัวของผู้มีสิทธิในหลักประกันสุขภาพแห่งชาติที่จ่ายให้โรงพยาบาลอยู่แล้ว โดยค่าเหมาจ่ายรายหัวของปี 2569 อยู่ที่ราว 3,900 บาทต่อหัว

เรียกว่า ปีงบประมาณ 2569 ค่าเหมาจ่ายรายหัวได้จัดสรรไปหมดแล้วตามเรทราคายาก่อนจะเกิดสงคราม หากโรงพยาบาลในระบบหลักประกันสุขภาพสต๊อกยาไว้ไม่เพียงพอ และต้องจัดซื้อใหม่ในช่วงนี้ก็จะเป็นส่วนที่ต้องแบกรับต้นทุนเอง เนื่องจากหลังเกิดสงคราม อภ.ระบุว่าราคายาโดยเฉลี่ยขึ้นไปราว 5-10%

“งบประมาณปี 2570 จะเริ่มในเดือนตุลาคมที่จะถึงนี้ เริ่มมีการคิดคำนวณเรื่องการเพิ่มค่ายา มีการเตรียมการเพิ่มงบประมาณค่ายาพิเศษที่ต้องจัดซื้อรวมตรงกลาง ส่วนค่าเหมาจ่ายรายหัวในปี 2570 ก็อาจจะต้องคิดเพิ่มขึ้น เพื่อให้ครอบคลุมกับค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้น ไม่ให้หน่วยบริการกระทบ บอร์ด สปสช. มีหน้าที่ที่ต้องพิจารณา แต่วาระยังมาไม่ถึง” นิมิตร์กล่าว

อย่างไรก็ตาม คนเคาะกรอบงบประมาณคือ ครม. แปลว่ารัฐบาลต้องเตรียมคิดเรื่องนี้แล้วเช่นกัน

นิมิตร์ เทียนอุดม หนึ่งในกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (บอร์ด สปสช.)

องค์การเภสัชยันยังมีสต๊อกถึงสิ้นไตรมาส 3

พญ.มิ่งขวัญ สุพรรณพงศ์ ผู้อำนวยการ อภ. มองว่า สงครามในตะวันออกกลางส่งผลกระทบต่อวงการยาในประเทศไทยแน่นอน ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว เพราะเกี่ยวพันกับวัตถุดิบในการผลิตยา บรรจุภัณฑ์ที่ใช้เม็ดพลาสติก หรือกระทั่งเชื้อเพลิงในการขนส่ง

เมื่อเกิดวิกฤตสงคราม ทางองค์การเภสัชฯ ได้มีการหารือกับสมาคมอุตสาหกรรมยาเพิ่มมากขึ้น ผ่านการประชุมร่วมกับทาง อย. มีการประชุมติดตามสถานการณ์ยาร่วมกันทุกวันในช่วงต้นของสงคราม ปัจจุบันลดระดับลงมาเหลือการประชุมเฝ้าระวังสถานการณ์ร่วมกันทุกสัปดาห์

“โชคดีที่ประเทศไทยทั้งองค์การเภสัชฯ และผู้ผลิตเอกชน มีความเข้มแข็งและมีทักษะของการผลิตยาแบบอุตสาหกรรม มีการสำรองวัสดุดิบยาเอาไว้ใน security stock ของประเทศ โดยทั่วไปเรามี 3 เดือนชัวร์ๆ แน่นอน 100% และเรามีสต็อกยาอยู่ที่อีก 6 เดือน แม้จะไม่ a hundred percentในช่วง 6 เดือนอาจจะมีผลกระทบบางอย่าง เช่น สารตั้งต้นในการผลิตยาบางอย่างอาจจะไม่ได้มีการสั่งเข้าไว้ 100% หรือเรื่องของบรรจุภัณฑ์ที่ไม่ได้มีการสั่งมา 100% เต็มสำหรับ 6 เดือน เพราะมันกินที่และต้องมีการบริหารคลัง” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

หลังเกิดสงคราม อภ.เช็คสต็อกวัตถุดิบในการผลิตยาทันที เพื่อให้มีเพียงพอสำหรับ 3 เดือน ถัดมาคือจัดทำสต็อกวัตถุดิบยาและเวชภัณฑ์ที่จำเป็นให้เพียงพออย่างน้อย 6 เดือนแม้จะไม่ 100% แต่ก็ได้พยายามเติมสต็อกให้ได้มากที่สุด

กล่าวได้ว่า อภ.มีความมั่นใจว่าจนถึงกันยายน 2569 ประเทศไทยจะไม่ขาดแคลนยาจำเป็นหรือยาช่วยชีวิตที่ผลิตโดยองค์การเภสัชฯ อย่างแน่นอน

ทั้งนี้ ยาจำเป็นหรือยาช่วยชีวิตที่ผลิตโดยองค์การเภสัชฯ เช่น ยาเบาหวาน ยาลดวามดันโลหิตสูง ยาลดไขมัน ยาต้านไวรัส HIV ยาชาบางประเภท ฯลฯ

“เราได้สำรองวัตถุดิบและบรรจุภัณฑ์ไว้เพิ่มจนถึงเดือนมีนาคม 2570 ซึ่งตรงนี้ก็มีความเสี่ยงที่ราคาค่าวัตถุดิบค่าบรรจุภัณฑ์เราตกลงกันไว้ในราคาที่สูงขึ้นแล้วเพราะสงคราม แต่เราประเมินความเสี่ยงแล้วว่าสงครามอาจจะยืดเยื้อ” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

ขณะนี้แผนระยะที่ 3 ของทางองค์การเภสัชฯ คือการสำรองวัตถุดิบในการผลิตยาและบรรจุภัณฑ์ให้ครอคลุมจนถึงเดือนมีนาคม 2570 ซึ่งดำเนินการไปได้เกิน 50% แล้ว จากการประชุมร่วมกันกับทางเอกชนผู้ผลิตยาภายในประเทศก็มีการยืนยันเช่นกันว่าสามารถผลิตยาได้ภายในระยะเวลา 6 เดือนนี้

“ตัวหลักที่มีปัญหาจริงๆ คือบรรจุภัณฑ์ บางทีเราต้องใช้พวกเม็ดพลาสติกที่มีการแย่งชิงกัน ไม่เฉพาะในอุตสาหกรรมยาแต่มันเป็นวัตถุดิบร่วมที่ต้องใช้ในหลายอุตสาหกรรม ราคาก็จะสูงขึ้น หายากขึ้น ระยะเวลาในการจัดส่งก็จะนานขึ้น”

“ส่วนเรื่องของวัตถุดิบทางยาเราเคยมีการทำแผนกระจายความเสี่ยงไว้แล้ว (ช่วงโควิด-19) มีการกระจายซัพพลายเออร์มาทางจีนและอินเดียด้วย ถ้าไม่ใช่ยาเฉพาะเจาะจงจริงๆ เราก็ยังมีแหล่งจากอินเดียและจีนที่ยังคงปลอดภัยอยู่ และยังส่งยาและวัตถุดิบมาให้อย่างสม่ำเสมออยู่ แต่ราคาเพิ่มขึ้นสูงนิดหน่อย 5-10% แต่สิ่งที่ขึ้นสูงมากคือบรรจุภัณฑ์ขึ้นอยู่ 10-20 % แล้ว ส่วนต้นทุนพลังงานตอนนี้ขึ้นอยู่ที่ 5-10%” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

ส่วนประเด็นการปรับมาใช้ขวดแก้วแทนขวดพลาสติกในการบรรจุยา เพื่อลดการใช้เม็ดพลาสติก พญ.มิ่งขวัญ อธิบายว่าเป็นไปได้ยาก โดยทั่วไปยาจะมีทั้งใส่ขวดแก้วและขวดพลาสติก การเปลี่ยนบรรจุภัณฑ์ถ้าไม่จำเป็นจริงๆ ผู้ผลิตจะไม่เปลี่ยน เพราะอาจจะส่งผลต่อคุณภาพและความคงทนของยา

“ตอนที่เราตั้งสูตรผลิต เราตั้งสูตรแบบนี้ ใส่บรรจุภัณฑ์แบบนี้ ยาจะอยู่ได้ 2-3 ปี ถ้าเมื่อไรที่เรามีการเปลี่ยน เราก็ต้องมีการเทสต์ใหม่ว่าถ้าเปลี่ยนบรรจุภัณฑ์ไปแล้วความคงทนของยาหรือคุณภาพของยาจะการันตีได้เหมือนเดิมไหม ถ้าไม่จำเป็นจริงๆ เราก็จะไม่เปลี่ยน สถานการณ์ตอนนี้เรายังไม่มีการเปลี่ยนแปลงบรรจุภัณฑ์เลย ถึงแม้ว่าราคาจะเพิ่มขึ้น และเราไม่ได้เพิ่มราคาในฐานะที่เราเป็นหน่วยงานของรัฐ ส่วนของเอกชนมีแจ้งขึ้นราคาอยู่บ้างบางราย” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

ทางองค์การเภสัชฯ ยืนยันว่า จนถึงตุลาคมนี้จะยังไม่มีการปรับขึ้นยาขององค์การเภสัชฯ อย่างแน่นอน

พญ.มิ่งขวัญ สุพรรณพงศ์ ผู้อำนวยการ อภ.

ยอมกำไรลด กระทั่งยอมขาดทุนเพื่อตรึงราคา

“ตอนนี้ผลกำไรเราคาดการณ์ว่าจะลดลงไป 10-20% จากเรื่องของพลังงานและต้นทุนที่สูงขึ้น แต่เราเป็นหน่วยงานของรัฐถ้าเราขึ้นราคาไปเพื่อให้ได้กำไรเท่าเดิม มันก็เหมือนอัฐยายซื้อขนมยาย ถ้าเราสามารถตึงราคาไว้ได้ และเป็นราคาอ้างอิงให้ตลาดไม่ปั่นป่วน เราก็จะพยายามตึงไว้จนถึงที่สุด” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

อย่างไรก็ตาม หากมีการตึงราคายาจนถึงเดือนมีนาคม 2570 อาจมีผลทำให้องค์การเภสัชฯ กำไรลงลดได้ถึง 50% ในสถานการณ์ที่ราคาพลังงานยังคงผันผวน พญ.มิ่งขวัญ ย้ำว่า ทางองค์การเภสัชฯ พร้อมที่จะขาดทุนกำไรในส่วนนี้ หรืออาจเลยไปถึงขั้นขาดทุนจริงๆ เพื่อพยุงราคายาภายในประเทศในส่วนที่องค์การเภสัชฯ รับผิดชอบ

ส่วนของภาคเอกชนก็ต้องให้ความเป็นธรรมในการปรับราคา เท่าที่ตรวจสอบผู้ผลิตเอกชนมีการขึ้นราคายาบางตัวไปบางแล้ว แต่ไม่ได้ขึ้นสูงจนเกินไป เป็นการขึ้นราคาเพื่อสะท้อนต้นทุนที่แท้จริงมากกว่า

เตรียมเพิ่มศักยภาพผลิตยาตั้งแต่ต้นน้ำ หวังพึ่งตัวเอง

จากสถานการณ์นี้ยิ่งสนับสนุนวิสัยทัศน์ในการพึ่งตัวเองให้มากขึ้น ในอนาคตทางองค์การเภสัชฯ เตรียมตั้งหน่วยวิจัยและผลิตวัตถุดิบทางยาเอง เพื่อรับมือกับสถานการณ์ฉุกเฉิน ซึ่งอาจต้องมีการขอรับงบประมาณจากรัฐบาลมาช่วยสนับสนุนบ้าง

“พอเกิดสถานการณ์นี้เหมือนเปิดแผลให้เห็นว่าวัตถุดิบทางยาเราแทบจะนำเข้า 100% ศักยภาพของประเทศไม่ได้มีศักยภาพที่จะผลิตวัสดุดิบทางยาตั้งแต่ต้นน้ำ เราจำเป็นต้นมีโรงงานผลิตวัสดุดิบ และมีการปรับตัวเทคโนโลยีของยา แทนที่จะเป็นยากิน ยาเม็ด ยาฉีด รูปแบบเดิมซึ่งเป็นยาเคมี ต่อไปอาจจะต้องเป็นยาทางชีววัตถุซึ่งตอบสนองต่อภาวะสงครามได้เร็วและมีประสิทธิภาพมากกว่า เรามีความจำเป็นที่ต้องเพิ่มหน่วยผลิตที่เป็นยาชีววัตถุมาขึ้น ตรงนี้อาจจะถึงค่อยของบสนับสนุนจากรัฐ ของบลงทุนเพิ่มขึ้น เราทำแผนตรงนี้เสร็จแล้ว แต่เมื่อก่อนความเร่งด่วนหรือความจำเป็นยังไม่มาก” พญ.มิ่งขวัญ กล่าว

พญ.มิ่งขวัญอธิบายว่าแม้ว่าการผลิตวัตถุดิบทางยาเองภายในประเทศอาจจะดูไม่คุ้มทุนเท่ากับการซื้อจากต่างประเทศ เช่นจีนหรืออินเดียที่ผลิตวัสดุดิบเพื่อป้อนทั้งโลก แต่ในสภาวะฉุกเฉินหรือสภาวะไม่ปกติของโลก การนำเข้าอาจยากลำบากมากกว่า เช่นในช่วงสงครามที่ต่อให้มีเงินก็ไม่สามารถหาซื้อวัตถุดิบบางอย่างได้

เตรียมแผนสำรอง เผื่อ ‘ยาช่วยชีวิต’ ขาดแคลน

เมื่อให้ประเมินว่าในช่วง 3-6 เดือนข้างหน้า ถ้าเกิดวิกฤตทางยาขึ้นมาจริงๆ ยากลุ่มไหนจะขาดแคลนเป็นกลุ่มแรก องค์การเภสัชฯ คาดการณ์ว่าจะเป็นยาในกลุ่มที่มีผู้ผลิตน้อยรายอย่างยาช่วยชีวิต ซึ่งหลายตัวอยู่ในความดูแลขององค์การเภสัชฯ หากเกิดวิกฤตผลิตไม่ได้ ผลิตไม่ทัน ขึ้นมาจริงๆ ทางองค์การเภสัชฯ เตรียมแผนสำรองโดยการหาแหล่งนำเข้ามาแทน ถัดมาที่อาจขาดแคลนจะเป็นยาที่มีผู้ใช้จำนวนมาก เช่นยาความดัน เบาหวาน ถ้าไม่มีเหตุการณ์กระทบไปถึงจีนและอินเดียซึ่งเป็นผู้ผลิตวัสดุดิบหลักก็ไม่น่าจะมีปัญหา

พญ.มิ่งขวัญ ทิ้งท้ายให้ความมั่นใจกับประชาชนถึงความมั่นคงทางยาภายในประเทศว่า “จนถึงตุลาคมนี้ในส่วนที่เป็นความรับผิดชอบขององค์การเภสัชฯ มั่นใจได้ 100% ทางองค์การเภสัชฯ ได้มีการประสานงานกับ อย. และเฝ้าระวังร่วมกับผู้ค้าเอกชนทั้งในประเทศและต่างประเทศ ในช่วง 6 เดือนนี้ไม่น่าจะมีปัญหาเรื่องการขาดแคลน”

ส่วนการที่โรงพยาบาลหลายแหล่งจ่ายยาให้ผู้ป่วยนอกลดลง ตรงนี้ไม่ได้เป็นเพราะยาขาดแคลน แต่เป็นไปเพื่อการกระจายยาให้ทั่วถึงในช่วงสงครามและใช้ยาทุกเม็ดให้มีคุณภาพมากที่สุด

“เมื่อก่อนโรงพยาบาลอาจจะจ่ายยาทีละเยอะๆ เพื่อให้ประชาชนไม่ต้องเดินทางมาโรงพยาบาลบ่อย แต่ช่วงนี้ประเมินแล้วว่าความเสี่ยงของยาที่จะเหลือมีเยอะ เราต้องใช้ยาทุกเม็ดให้คุ้มค่า โรงพยาบาลหลักๆ ทั้งเอกชนและก็รัฐก็จ่ายยาน้อยลงก่อน เพราะช่วงแรกเป็นช่วงที่เราไม่ทราบว่าสถานการณ์จะเป็นเช่นไร สมมติถ้าเราจ่ายไปแล้วเกิดยาขาดแคลนขึ้นมาจริงๆ ก็อาจจะมีการเรียกยาจากที่เหลือมา ซึ่งในวงการยาถ้าไม่จำเป็นเราจะไม่ทำอย่างนั้น เพราะเราไม่รู้ว่าพอยาหลุดจากการเก็บที่ถูกต้องในโรงพยาบาลในคลังยาไปแล้ว คุณภาพของยาจะเหมือนเดิมหรือไม่ เราก็มีการปรับตัวจ่ายยาเท่าที่จำเป็นก่อน” พญ.มิ่งขวัญ อธิบาย