จับกุมต้องบันทึกภาพ-เสียง กสม.แนะกอ.รมน.ภ.4 กำชับเจ้าหน้าที่ปฏิบัติตาม กม.ป้องกันซ้อมทรมาน

‘กสม.’ แนะ ‘กอ.รมน.’ภาค 4 ส่วนหน้า กำชับ ‘เจ้าหน้าที่’ ปฏิบัติตาม กม.ป้องกันซ้อมทรมานฯ บันทึก ‘ภาพ-เสียง’ ขณะจับกุม ‘ผู้ต้องสงสัยคดีความมั่นคง’ อย่างเคร่งครัด

เมื่อวันที่ 12 มิ.ย. นายภาณุวัฒน์ ทองสุข รองเลขาธิการคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ เปิดเผยว่า คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ได้รับเรื่องร้องเรียนเมื่อเดือน ส.ค.2568 จากมูลนิธิผสานวัฒนธรรม และผู้ร้องรายหนึ่ง ระบุว่า ช่วงเช้ามืดของวันที่ 30 ก.ค.2568 เจ้าหน้าที่ของรัฐฝ่ายความมั่นคงในพื้นที่จังหวัดปัตตานี ประมาณ 100 นาย พร้อมรถยนต์ประมาณ 30 คัน เข้าปิดล้อมตรวจค้นบ้านของผู้ร้องรายดังกล่าวในตำบลบ้านน้ำบ่อ อำเภอปะนาเระ จังหวัดปัตตานี เพื่อจับกุมผู้เสียหาย อายุ 27 ปี ซึ่งเป็นบุตรชายของผู้ร้อง

โดยผู้เสียหายวิ่งหนีออกจากบ้าน และเจ้าหน้าที่ติดตามจับกุมตัวได้ ภายหลังการจับกุม ผู้ร้องสังเกตเห็นว่าบุตรชายมีอาการบาดเจ็บหลายแห่ง ได้แก่ ตาขวามีเลืoดคั่ง ปวดศีรษะ หัวเข่าสองข้างมีรอยถลอก เข่าข้างซ้ายเคล็ด แผ่นหลังมีรอยฟกช้ำ นิ้วมือทั้งสองข้างมีรอยขีดข่วน และนิ้วเท้ามีบาดแผลต้องเย็บ 5 เข็ม ต่อมาเจ้าหน้าที่นำตัวผู้เสียหายไปลงบันทึกประจำวันที่สถานีตำรวจภูธรปะนาเระ และส่งตัวไปควบคุมเพื่อเข้าสู่กระบวนการซักถามที่ศูนย์ซักถาม หน่วยเฉพาะกิจกรมทหารพรานที่ 43 ค่ายอิงคยุทธบริหาร จังหวัดปัตตานี

ทั้งนี้ ผู้ร้องสังเกตเห็นว่าเจ้าหน้าที่บางส่วนมีการติดตั้งกล้องบันทึกภาพและเสียงบริเวณหมวก แต่ภายหลังพบว่าไม่มีภาพและเสียงบันทึกการจับกุมผู้เสียหาย โดยเห็นว่าเจ้าหน้าที่กระทำทรมานผู้เสียหายระหว่างการจับกุม จึงขอให้ตรวจสอบ

กสม. ได้ตรวจสอบข้อเท็จจริงจากทุกฝ่าย หลักกฎหมาย และหลักสิทธิมนุษยชนที่เกี่ยวข้องแล้วเห็นว่า รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 มาตรา 28 รับรองสิทธิและเสรีภาพในชีวิตและร่างกายของบุคคล และบัญญัติห้ามมิให้มีการกระทำในลักษณะทรมาน ทารุณกรรม หรือการลงโทษด้วยวิธีการโหดร้ายหรือไร้มนุษยธรรม สอดคล้องกับกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง (ICCPR)

และอนุสัญญาว่าด้วยการต่อต้านการทรมาน และการกระทำอื่นที่โหดร้าย ไร้มนุษยธรรม หรือที่ย่ำยีศักดิ์ศรี (CAT) ที่กำหนดให้รัฐภาคีต้องดำเนินมาตรการที่มีประสิทธิผลเพื่อป้องกันมิให้เกิดการทรมานในอาณาเขตที่อยู่ภายใต้เขตอำนาจ โดยที่ พ.ร.บ.ป้องกันและปราบปรามการทรมานและการกระทำให้บุคคลสูญหาย พ.ศ.2565 มาตรา 22 กำหนดให้เจ้าหน้าที่ของรัฐผู้รับผิดชอบต้องบันทึกภาพและเสียงอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ขณะจับจนกระทั่งส่งตัวให้พนักงานสอบสวนหรือปล่อยตัว เว้นแต่มีเหตุสุดวิสัยที่ต้องบันทึกเหตุดังกล่าวไว้

นอกจากนี้ ระเบียบกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในภาค 4 ส่วนหน้า ว่าด้วยวิธีปฏิบัติในการตรวจค้น และการกักตัวบุคคลที่มีเหตุอันควรสงสัยตามกฎอัยการศึก พ.ศ. 2457 ยังกำหนดวิธีปฏิบัติให้สอดคล้องกับมาตรฐานสิทธิมนุษยชนสากลตามตราสารระหว่างประเทศที่ประเทศไทยมีพันธกรณีต้องปฏิบัติตาม ดังนั้น บทบัญญัติและหลักการดังกล่าวย่อมผูกพันให้เจ้าหน้าที่ของรัฐต้องปฏิบัติต่อผู้ถูกควบคุมตัวโดยเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

จากการตรวจสอบข้อเท็จจริง กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในภาค 4 ส่วนหน้า (กอ.รมน. ภาค 4 สน.) ชี้แจงว่า เนื่องจากมีข้อมูลเรื่องพฤติกรรมของผู้เสียหายซึ่งมีความเชื่อมโยงกับเหตุการณ์ความมั่นคงในพื้นที่อำเภอปะนาเระและพื้นที่ใกล้เคียง ในวันเกิดเหตุหน่วยปฏิบัติการร่วมประจำจังหวัดปัตตานีจึงเข้าปิดล้อมเพื่อจับกุมและตรวจค้นบ้านของผู้เสียหาย ระหว่างการปิดล้อม ผู้เสียหายวิ่งหนีเข้าป่าหลังบ้าน กระทั่งเจ้าหน้าที่กองร้อยทหารพรานที่ 4213 ซึ่งวางกำลังในพื้นที่ชั้นนอกจับกุมตัวได้

ภายหลังการจับกุม พบบาดแผลหลายแห่งบนร่างกายผู้เสียหาย ทั้งสองฝ่ายให้ข้อมูลสอดคล้องกันเป็นส่วนใหญ่ว่าบาดแผลบริเวณเข่า แขน และนิ้วเท้าเกิดจากการหกล้มขณะวิ่งหนีในพื้นที่ป่ายามกลางคืน ส่วนบาดแผลบวมบริเวณรอบตาที่ปรากฏในผลการตรวจร่างกาย เจ้าหน้าที่ไม่สามารถให้คำอธิบายได้ว่าเกิดขึ้นได้อย่างไร ทั้งนี้ ผู้เสียหายยืนยันว่าในขณะถูกจับกุม เจ้าหน้าที่สอบถามชื่อโดยใช้เวลาไม่นาน ไม่มีการทำร้ายร่างกาย และระหว่างที่มีการปิดล้อมและตรวจค้นบ้านมีเจ้าหน้าที่บางส่วนบันทึกภาพและเสียง

แต่ในขณะที่เจ้าหน้าที่กองร้อยทหารพรานจับกุมผู้เสียหาย ไม่มีการบันทึกภาพและเสียงแต่อย่างใด ซึ่ง กอ.รมน.ภาค 4 สน. ชี้แจงว่าเนื่องจากเจ้าหน้าที่กองร้อยทหารพรานมีหน้าที่เฉพาะในการวางกำลังป้องกันพื้นที่เท่านั้น และอ้างว่าเป็นเหตุสุดวิสัยที่ไม่สามารถบันทึกภาพและเสียงได้

ดังนั้น ในประเด็นการถูกกระทำทรมาน กสม. พิจารณาแล้วเห็นว่ายังไม่ปรากฏข้อเท็จจริงหรือพยานหลักฐานเพียงพอที่แสดงให้เห็นว่าผู้ถูกร้องกระทำทรมานผู้เสียหายในระหว่างการจับกุมตัว ในชั้นนี้ จึงยังไม่อาจรับฟังได้ว่าเจ้าหน้าที่ของรัฐฝ่ายความมั่นคงมีการกระทำอันเป็นการทรมานผู้เสียหาย

อย่างไรก็ตาม กสม. มีความเห็นเพิ่มเติมว่า มาตรา 22 แห่ง พ.ร.บ.ป้องกันและปราบปรามการทรมานฯ กำหนดให้เจ้าหน้าที่ต้องบันทึกภาพและเสียงทันทีที่บุคคลถูกจำกัดเสรีภาพในทางข้อเท็จจริง โดยไม่จำเป็นต้องรอให้มีการจัดทำบันทึกจับกุมอย่างเป็นทางการก่อน การอ้างเหตุสุดวิสัยต้องตีความโดยเคร่งครัด และการที่หน่วยงานไม่จัดเตรียมอุปกรณ์ให้ครอบคลุมเจ้าหน้าที่ทุกชุดถือเป็นความบกพร่องในการวางแผนการจัดการภายในของหน่วยงาน ซึ่งไม่อาจนำมาลดทอนมาตรฐานการคุ้มครองสิทธิของผู้ถูกควบคุมตัวได้

นอกจากนี้ เมื่อผู้ถูกควบคุมตัวได้รับบาดเจ็บ เจ้าหน้าที่ย่อมมีภาระต้องอธิบายให้เห็นว่าบาดแผลเกิดขึ้นได้อย่างไร และการใช้กำลังเป็นไปตามหลักความจำเป็นและได้สัดส่วนหรือไม่ แต่การไม่มีภาพและเสียงประกอบกับบาดแผลบางส่วนที่ยังขาดคำอธิบาย ย่อมกระทบต่อความน่าเชื่อถือของคำกล่าวอ้างของเจ้าหน้าที่ การดำเนินการของผู้ถูกร้องจึงมีช่องว่างในการปฏิบัติหน้าที่ตามที่พระราชบัญญัติป้องกันและปราบปรามการทรมานฯ บัญญัติ อาจส่งผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพในชีวิตและร่างกายของประชาชน จึงสุ่มเสี่ยงต่อการละเมิดสิทธิมนุษยชน

ด้วยเหตุผลข้างต้น กสม. ในคราวประชุมด้านการคุ้มครองและส่งเสริมสิทธิมนุษยชน เมื่อวันที่ 9 มิ.ย.2569 จึงมีมติให้มีข้อเสนอแนะไปยัง กอ.รมน. ภาค 4 สน. ให้กำกับและเน้นย้ำให้หน่วยปฏิบัติการทุกส่วนที่เกี่ยวข้องกับการจับกุมและควบคุมตัวบุคคล ปฏิบัติตามมาตรา 22 แห่ง พ.ร.บ.ป้องกันและปราบปรามการทรมานและการกระทำให้บุคคลสูญหาย พ.ศ. 2565 และระเบียบกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในภาค 4 ส่วนหน้า ว่าด้วยวิธีปฏิบัติในการตรวจค้นและการกักตัวบุคคลที่มีเหตุอันควรสงสัยฯ อย่างเคร่งครัด

โดยจัดให้มีอุปกรณ์บันทึกภาพและเสียงอย่างเพียงพอและครอบคลุมเจ้าหน้าที่ที่เข้าควบคุมตัวบุคคล และกำหนดหน้าที่บันทึกภาพและเสียงของเจ้าหน้าที่แต่ละชุดในแผนปฏิบัติการให้ชัดเจนก่อนดำเนินการทุกครั้ง ทั้งนี้ เพื่อสร้างความโปร่งใสในกระบวนการจับกุม คุ้มครองสิทธิของผู้ถูกควบคุมตัว และเป็นหลักประกันให้แก่เจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงาน