เมื่อวันที่ 27 พ.ค. 2569 ที่สมาคมผู้สื่อข่าวต่างประเทศแห่งปร

เมื่อวันที่ 27 พ.ค. 2569 ที่สมาคมผู้สื่อข่าวต่างประเทศแห่งประเทศไทย (FCCT) iLaw เปิดตัวรายงานเกี่ยวกับปฏิบัติการข่าวสาร (IO) ที่มุ่งโจมตี ‘ฐปณีย์ เอียดศรีไชย’ ผู้สื่อข่าวและผู้ก่อตั้ง The Journalists หลังจากเธอจี้ถามแม่ทัพภาคที่ 4 กรณีเหตุลอบยิv สส.กมลศักดิ์ ในวันแถลงข่าวเมื่อวันที่ 13 เม.ย. ที่ผ่านมา จนเกิดวลีเด็ดของท่านแม่ทัพ “ถ้าเป็นผม ไม่ปล่อยให้รอดหรอก”

นับแต่นั้นเป็นต้นมา ตลอดช่วงกลางเดือนเมษายน (กระทั่งจนถึงตอนนี้) มีการโจมตีเพื่อลดทอนความน่าเชื่อถือในการทำหน้าที่สื่อของฐปณีย์มากมาย รูปการณ์หลายอย่างดูผิดประหลาดราวกับประสานงานกันมา และเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วจนดูไม่เป็นการแสดงความเห็นตามธรรมชาติของผู้ใช้โซเชียลมีเดีย คือโพสต์เนื้อหาแบบเดียวกันในเวลาไล่เลี่ยกัน มีทั้งการล้อเลียนเชิงชาติพันธุ์ ใช้ภาพตัดต่อ ภาพ AI เหยียดเพศ ปล่อยเฟกนิวส์ว่าเชื่อมโยงกับขบวนการ BRN ฯลฯ

รายงานดังกล่าวของ iLaw มีชื่อว่า ปฏิบัติการไอโอฤดูร้อน 2026 เก็บข้อมูลจากแพลตฟอร์ม Facebook และ X บ่งชี้ว่าปัจจุบันตัวตนของบัญชี IO เนียบเนียนขึ้น ทำงานแยบยลขึ้น โดยเฉพาะในประเด็นละเอียดอ่อนที่จุดความเกลียดชังได้ง่ายเช่นความขัดแย้งชายแดนใต้ที่เกิดขึ้นกับฐปณีย์ เมื่อข้อมูลถูกแพร่กระจายออกอย่างกว้างขวาง ความเกลียดชังจัดตั้งเหล่านี้ก็กลมกลืนไปกับความเห็นสาธารณะ เมื่อถึงจุดหนึ่งจึงแยกได้ยากแล้วว่าอะไร ‘จัดตั้ง’ อะไร ‘ออร์แกนิก’ และเฟกนิวส์ปลุกปั่นที่เกิดขึ้นในโลกออนไลน์ ก็กลายเป็นการคุกคามที่เกิดขึ้นกับเจ้าตัวในชีวิตจริง

(จากซ้ายไปขวา) บุศรินทร์ แปแนะ เจ้าหน้าที่ iLaw, ศุภฤกษ์ เพ็ชรพล เจ้าหน้าที่ iLaw,

อรพิน ยิ่งยงพัฒนา กรรมการ iLaw และผู้อำนวยการ Rocket Media Lab ผู้นำเสนอรายงาน

วงจรชีวิต 5 ลำดับของ IO

รายงานชิ้นนี้แจกแจงตัวแสดงที่มีส่วนร่วมในปฏิการข่าวสารออกมาเป็น 5 ประเภท มีลักษณะแบบปิรามิด คือจากยอดหัวที่มีอยู่ไม่กี่บัญชี ค่อยๆ แพร่หลายมากขึ้นจากบนลงล่าง ดังนี้

1. แหล่งข้อมูลทางการ

หรือต้นน้ำที่เหล่า IO นำไปใช้ต่อ พบว่า เพจ กอ.รมน. ภาคสี่ เป็นแหล่งต้นทางหลักของข้อมูลหลายชิ้น อาจเริ่มจากแค่แถลงการณ์ หรือสรุปการแถลงข่าวและคำพูดของแม่ทัพภาคที่ 4

2. รีแพคเกจ กระจายให้ไวรัล

บัญชีที่รับไม้ต่อ ไม่ใช่แค่ปั่นยอดแชร์จากโพสต์ต้นทาง แต่ทำกราฟิกใหม่ พาดหัวข่าวให้เร้าอารมณ์ โจมตีกลุ่มที่วิจารณ์กองทัพชัดเจน เป็นตัวกลางที่เปลี่ยนข้อมูลทางการให้เหมาะสมกับการถูกแชร์ต่อในโซเชียลฯ เช่น The MalaengtaD

3. เพิ่มความเห็นและการตีความ

บัญชีเหล่านี้จะใส่ความเห็น อารมณ์ร่วม และเรื่องเล่ามุมมองของตัวเองเข้าไป ทำให้ดูเป็นธรรมชาติมากขึ้น แต่ข้อมูลที่มีก็ยังชี้ชัดไม่ได้ว่าเป็นวงใน หรือผู้สนับสนุนที่ตามข่าวใกล้ชิด แต่ในเชิงสื่อสาร ก็มีบทบาทขยายความสารต้นทางไม่น้อย เช่น เพจ Knight Border

4. เพจชุมชนและเครือข่ายย่อย

บัญชีเล็กๆ กระจายตัว มีฐานผู้ติดตามเฉพาะ ส่งต่อข้อมูลไปยังกลุ่มย่อย ๆ แต่ไม่ได้รับสารจากหัวใหญ่ทางเดียว บางครั้งบัญชีใหญ่ก็อ้างอิงกลับมาที่เพจเล็กๆ เหล่านี้ ผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนเนื้อหาไปมา

5. ผู้ใช้งานทั่วไป

ปลายทางของปฏิบัติการข่าวสาร เมื่อผู้ใช้งานทั่วไปเข้ามามีส่วนร่วมแชร์ต่อ และแสดงความเห็น ขยายวงออกไปในพื้นที่สาธารณะ จนยากจะแยกว่าอะไรเป็นการประสานกันมา อะไรเป็นไปตามความเชื่อส่วนตัว

หลังเปิดตัวรายงานอย่างเป็นทางการ ก็มีเวทีเสวนาในหัวข้อ การโจมตีและลดทอนความน่าเชื่อถือสื่อมวลชนไทย ผู้ร่วมวงเสวนาประกอบด้วย ฐปณีย์ เอียดศรีไชย ผู้ตกเป็นเป้าโจมตีของ IO ครั้งนี้, อังคณา นีละไพจิตร สมาชิกวุฒิสภาและนักปกป้องสิทธิมนุษยชน, ยิ่งชีพ อัชฌานนท์ ผู้อำนวยการ iLaw, สายใจ เลี้ยงพันธุ์สกุล ผู้ก่อตั้ง Cease Online Break, และ ภาณุ วงศ์ชะอุ่ม ผู้ดำเนินรายการ

ใครทำ IO?

ฐปณีย์ เล่าว่าเธอตกเป็นเป้าปฏิบัติการณ์ข่าวสารมาตั้งแต่ปี 2558 ที่ทำข่าวโรฮิงญา จนเธอได้ฉายาว่า ‘โรฮิงแยม’ ซึ่งเป็นเรื่องหนึ่งที่ถูกนำมาดิสเครดิตเธอหลังเหตุลอบยิv สส.กมลศักดิ์ ท่ามกลางเรื่องเล่าอื่นๆ อีกมากมายเพื่อลดทอนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และความน่าเชื่อถือในฐานะสื่อ

เช่นเพจ ‘Fact of the Day’ ที่ใส่รายละเอียดว่า “เรื่องราว ความจริงที่ชายแดนใต้ ” พร้อมตั้งสถานะเพจเป็น ‘บริษัทด้านสื่อ/ข่าวสาร’ ซึ่งโพสต์ดิสเครดิตเธอทันทีหลังจากจี้ถามแม่ทัพภาคที่ 4 กล่าวหาว่าเธอถามคำถามชี้นำเพื่อให้เจ้าหน้าที่เป็นคนผิดให้ได้ หลังจากนั้นนำประวัติการทำงานของเธอมาเรียบเรียงว่าเคยทำอะไรมาบ้างอย่างเป็นระบบ และโพสต์เนื้อหาโจมตีฐปณีย์ต่อเนื่องเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน เช่น กล่าวหาว่าเธอเป็นโฆษก BRN ตัดต่อภาพว่าเธอเป็นคู่รักกับ มูฮัมหมัด อาลาดี เด็งนิ ประธานมูลนิธินูซันตารา สร้างภาพ AI ว่าเธอถูกล่ามโซ่จูงโดย สส.รอมฎอน ปันจอร์ พรรคประชาชน พร้อมระบุว่าเธอเป็น “หมารับใช้ BRN” ทั้งสามคนล้วนถูกเชื่อมโยงว่าเกี่ยวข้องกับขบวนการติดอาวุธแบ่งแยกดินแดน อันเป็นข้อกล่าวหาที่รุนแรง

บางครั้งเพจต่างๆ ก็โพสต์ได้แม้กระทั่งเรื่องที่ยังไม่เคยเป็นข่าว เช่นเนื้อความในหนังสือที่เธอส่งถึง ผู้อำนวยการกอ.รมน. ฐปณีย์ชวนตั้งคำถามว่าใครบ้างที่มีชุดข้อมูลเหล่านี้ สามารถเรียบเรียงมานำเสนอได้ทันที และใครเป็นเจ้าของเพจดังกล่าว

ผลของการผลิตซ้ำข้อมูลเหล่านี้ ฐปณีย์เคยถูกคนกรุงเทพฯ ที่เจอหน้ากันถามว่า เธอสนับสนุนการแบ่งแยกดินแดนจริงไหม “ถ้าจริงจะไม่เอาไว้” นี่คือความรุนแรงที่เกิดขึ้นในชีวิตจริงจากผลพวงของปฏิบัติการข่าวสาร

ตัวอย่างโพสต์ของ Fact of the Day
ภาพซ้ายโพสต์เมื่อวันที่ 17 เม.ย. 2569 ไม่นานหลังการแถลงข่าวของแม่ทัพภาคสี่
ภาพขวาโพสต์เมื่อวันที่ 13 พ.ค. 2569 หรือกว่าหนึ่งเดือนก็ยังไม่หยุด

ความเป็นหญิงคือเป้าโจมตีเสมอ

อังคณา นีละไพจิตร สมาชิกวุฒิสภาและนักปกป้องสิทธิมนุษยชนผู้ถูกคุกคามจากปฏิบัติการข่าวสารมาตลอดยี่สิบกว่าปี เสริมว่า เมื่อครั้งเธอยังทำงานเป็นกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ช่วงปี 2558-2562 เวลาไปทำงานในพื้นที่ชายแดนใต้ หรือในค่ายทหาร เธอรู้ว่าถูกถ่ายรูป แต่ยังไม่ทันเดินทางกลับถึงที่พัก รูปเหล่านั้นไปปรากฏบนโซเชียลมีเดียในโพสต์ IO แล้ว

เธอยกตัวอย่างบล็อก Pulony.blogspot.com ที่เชียร์ภาครัฐและ กอ.รมน. ด่า NGO ประจำ และแปลเนื้อหาสู่หลายภาษา รัฐบาลประยุทธ์เคยถูกอภิปรายไม่ไว้วางใจในประเด็นนี้ (26 ก.พ. 2563) เนื่องจากมีเอกสารชี้ว่าบล็อกดังกล่าวใช้งบรัฐทำ IO แต่ประยุทธ์ไม่ตอบคำถาม ลุกออกจากห้องประชุม แล้ววันต่อมา (27 ก.พ. 2563) โฆษก กอ.รมน. ก็ยอมรับว่าเป็นเอกสารจริง แต่ตกบ่าย เลขาฯ กอ.รมน. กลับบอกว่าบล็อกนี้ไม่ใช่ของ กอ.รมน.

เธอเล่าว่าโดนหนักที่สุดคือช่วงที่มาเป็น สว. ตอนที่เธอกับ สุณัย ผาสุข นักสิทธิมนุษยชนอีกคน วิพากษ์วิจารณ์อินฟลูเอนเซอร์ที่เข้าไปเกี่ยวข้องกับความขัดแย้งชายแดนไทย-กัมพูชา แล้วเธอก็ถูก IO โจมตีว่าเป็นคนเขมร เกิดที่เขมร ถึงขนาดถูกแก้ข้อมูลในเว็บไซต์วิกิพีเดียว่าเกิดที่พนมเปญ

เธอวิเคราะห์ว่าความเป็นนักสิทธิมนุษยชนผู้หญิง รวมถึงเป็นคนกลุ่มน้อยทางศาสนา อีกทั้งยังเป็นคนที่มีแนวคิดเป็นส่วนน้อยในศาสนาอีก ทำให้เธอตกเป็นเป้าการโจมตีมาตลอดยี่สิบปีที่ผ่านมา และเช่นกัน นอกจากโลกออนไลน์ เธอก็ถูกคุกคามในชีวิตจริงบ่อยครั้ง ทั้งขู่ทำร้ายไปจนถึงขู่เอาชีวิต

อังคณา นีละไพจิตร สมาชิกวุฒิสภาและนักปกป้องสิทธิมนุษยชน

ตัวอย่างภาพเฟกนิวส์ว่าอังคณาเป็นชาวกัมพูชา

แล้วจะจัดการยังไง?

สายใจ เลี้ยงพันธุ์สกุล CEO องค์กร Cease Online Break ที่ปกป้องการถูกคุกคามในโลกออนไลน์ กล่าวว่าเธอเห็น 3 เทรนด์ ในการคุกคามด้วย IO

1. ปิรามิดการคุกคาม คือหัวปิรามิดสร้างคอนเทนต์ ถัดลงมาใช้อินฟลูเอนเซอร์เจาะกลุ่มผู้ชมต่างๆ ในวงกว้าง ทั้งกีฬา อาหาร ไลฟ์สไตล์ ฯลฯ ไม่ได้จำกัดแค่แวดวงข่าวสารการเมือง จนถึงฐานปิรามิดคือคนธรรมดาที่รับสารไปแชร์ต่อ
2. ใช้ AI / Deepfake คุกคาม ในส่วนนี้ เธอเรียกร้องให้แพลตฟอร์มมีนโยบายห้ามใช้รูปบุคคลไปสร้างภาพ AI
3. สึนามิของข้อมูล คือแม้ข้อมูลไม่จริง แต่เมื่อถูกผลิตซ้ำเยอะมาก ก็สามารถทำให้คนทั่วไปคิดว่าข่าวปลอมเป็นข่าวจริง

สายใจแนะว่าต้องหาวิธีให้แพลตฟอร์มช่วยรับผิดชอบแก่ผู้ถูกกระทำ รวมถึงข้อกฎหมายไทยที่ต้องพัฒนากฎหมายให้เท่าทันสถานการณ์ และต้องมีการเยียวยาช่วยเหลือผู้ถูกคุกคามซึ่งรัฐและแพลตฟอร์มต้องช่วยกัน

สายใจ เลี้ยงพันธุ์สกุล CEO องค์กร Cease Online Break

ข้อเสนอของสายใจ ตรงกับอังคณา ที่เสนอว่าแพลตฟอร์มออนไลน์ต้องรับผิดชอบทันทีหากได้รับรายงานว่าปรากฏเนื้อหาละเมิดสิทธิมนุษยชน แต่มาตรฐานชุมชนของแพลตฟอร์มก็ยังมีปัญหา คือ AI ไม่ละเอียดอ่อนพอที่จะวินิจฉัยว่าอะไรเป็นความรุนแรง เช่นการสร้างภาพ AI ให้ผู้หญิงไปหลับนอนกับใคร AI ก็อาจไม่ได้มองว่าเสียหาย แต่ในบางวัฒนธรรม นี่คือสิ่งที่ใช้โจมตีความเป็นหญิง สุดท้ายเธอเรียกร้องให้ไทยปรับแก้กฎหมายให้เท่าทันสถานการณ์ ให้แพลตฟอร์มคุ้มครองสิทธิมนุษยชนบนโลกออนไลน์ เช่นที่มีในสหภาพยุโรป และรัฐต้องไม่ผลักภาระการพิสูจน์ให้เป็นหน้าที่ของพลเมืองผู้เสียหาย ควรให้อัยการสามารถฟ้องร้องคดีแทนผู้เสียหาย ในการเรียกสินไหมทดแทน

แต่อังคณาก็เห็นว่าแพลตฟอร์มไม่ค่อยให้ความร่วมมือในการตรวจจับบัญชีต้องสงสัย และรัฐไทยเองก็ไม่เคยดำเนินการจริงจัง ซ้ำยังคงมีการโจมตีผู้เห็นต่าง ซึ่งมักอ้างว่าทำไปในนามของความมั่นคง

พิสูจน์แล้วว่ามี IO จริง แต่ศาลปกครองยกฟ้อง

ยิ่งชีพ อัชฌานนท์ ผู้อำนวยการ iLaw เท้าความถึงการอภิปรายของ สส.ชยพล สท้อนดี พรรคประชาชน ที่เปิดเอกสารบ่งชี้ว่ามีปฏิบัติการข่าวสารโจมตีภาคประชาสังคมและประชาชน โดยมีการรายงานถึงผู้บังคับบัญชาเป็นประจำ รูปแบบการทำงานคือบัญชีต้องสงสัยจะเผยแพร่เนื้อหาเดียวกันในช่วงเวลาใกล้เคียงกันจากแหล่งที่มาเดียวกัน โดยในรายงานถึงผู้บังคับบัญชาที่หลุดออกมา เมื่อ iLaw สืบค้นก็พบว่าระบุตัวตนไปถึงบัญชี ‘เจ๊จุกคลองสาม’ อันลือเลื่อง ที่มักปั่นเนื้อหาโจมตีประชาชนผู้เห็นต่างจากรัฐ

นอกจากนี้ เขาเล่าว่า iLaw มักถูกบัญชีชื่อซ้ำๆ นำเนื้อหาที่โพสต์ไปโจมตีอย่างเป็นระบบ แต่เครือข่ายบัญชีเหล่านี้จำนวนมากเป็นเพื่อนกันเอง กดไลค์กันเอง ส่งต่อข้อมูลแบบเดียว ไม่ทำอย่างอื่น

ยิ่งชีพยังเล่าว่า ตัวเขาเอง จอห์น วิญญู และสฤณี อาชวานันทกุล ซึ่งเป็นโจทก์คดีฟ้องศาลปกครองเรื่องการทำ IO ของรัฐ ก็ตกเป็นเป้าโจมตีมุ่งตรงมาที่ตัวบุคคลทั้งสามคน ดังที่ในเอกสาร IO ชี้ชัดว่ามีการพยายามแฮกบัญชีโซเชียลของสฤณีด้วยซ้ำ

แม้ศาลปกครองชี้ว่าปฏิการข่าวสารโจมตีประชาชนของหน่วยงานรัฐเช่นนี้เป็นสิ่งทำไม่ได้ และไม่มีอะไรหักล้างว่าเหล่านี้เป็นเอกสารปลอม แต่สุดท้ายก็ยกฟ้องเพราะศาลเห็นว่าบัญชีของทั้งสามเป็นบัญชีสาธารณะ คนที่มีความเห็นแตกต่างก็เข้ามาแสดงความเห็นได้

ว่าง่ายๆ ศาลบอกว่าปฏิการ IO มีจริง แต่คนที่มาโจมตีผู้ฟ้องคดีทั้งสามนั้นไม่รู้ว่าเป็นใคร เขาอาจไม่ได้มาคอมเมนต์หรือคุกคามในนามของ IO จึงยกฟ้อง ซึ่งยิ่งชีพเห็นว่าผลักภาระในการพิสูจน์มากไป ถึงขั้นผู้เสียหายต้องไประบุตัวตนให้ได้ก่อนว่าใครเป็นคนกดเผยแพร่ข้อมูล

ยิ่งชีพ อัชฌานนท์ ผู้อำนวยการ iLaw

วิตกกังวล ไม่กล้าออกจากพื้นที่

ช่วงท้ายเสวนา มูฮัมหมัด อาลาดี เด็งนิ ประธานมูลนิธินูซันตารา ร่วมโฟนอินมาแชร์ประสบการณ์ เขาเล่าว่าโดน IO โจมตีมาตั้งแต่ปี 2552 เพราะมูลนิธิของเขาดูแลเด็กกำพร้าที่เป็นลูกของกลุ่มคนที่ถูกเจ้าหน้าที่รัฐวิสามัญ ทำให้ถูกกล่าวหาว่าเป็นปีกการเมืองของ BRN

เขาเล่าว่า IO จะเบาบางช่วงที่มีการอภิปรายเรื่องนี้ในสภา และจะกลับมาหนักช่วงเทศกาลฮารีรายอ แต่ทุกวันนี้หนักมาก เพราะมีการใช้อินฟลูเอนเซอรที่ทำเรื่องความขัดแย้งไทย-กัมพูชามาร่วมปลุกระดมประเด็นชายแดนใต้ ตอนนี้มีทั้งภาพตัดต่อ ภาพ AI การข่มขู่คุกคาม เขาถูกส่งข้อความขู่ฆ่-าเป็นประจำ รวมถึงใช้รูปภรรยาและครอบครัวมาใส่ร้าย

หนักสุดคือเรื่องเล่าว่าเขาเป็นรัชทายาทปาตานี ซึ่งแท้จริงมาจากการที่เขาพูดเปรียบเปรยว่าเขาเป็นบุตรชายแห่งเทือกเขาบูโด เพราะบ้านเขาอยู่ติดเชิงเขาบูโด แล้วบัญชี IO ก็เอาไปแปลแล้วบิดเบือน เรื่องนี้ทำให้ลูกเขาไม่กล้าไปโรงเรียน เพราะถูกเพื่อนและครูถาม

มูฮัมหมัด อาลาดี เด็งนิ ประธานมูลนิธินูซันตารา

เขาบอกว่าทั้งที่ควรอยู่ร่วมวงเสวนาด้วยกัน แต่เขาไม่กล้าออกจากพื้นที่ ไม่กล้ามากรุงเทพฯ ไม่กล้าพาภรรยาและลูกไปกับตัวเพราะกลัวถูกทำร้าย ซึ่งรอบนี้หนักสุดแล้วในชีวิตของเขา

เขาเล่าว่ามีคนส่งข่าวว่าเขาไม่ใช่เป้าหมายหลักในกระแสปฏิบัติการ IO ครั้งนี้ แต่เป็นฐปณีย์ และ สส.รอมฎอน กระนั้นเพราะเขาถูกกล่าวหาเป็น BRN มาตลอด จึงถูกใช้เป็นเครื่องมือเพื่อเชื่อมโยงไปยังบุคคลทั้งสอง

ตอนนี้เขาไม่กล้าดูแม้กระทั่งโซเชียลมีเดีย ข้อเสนอของเขาไม่มีอะไรนอกจากให้แพลตฟอร์มและรัฐช่วยจัดการข้อมูลเท็จ

ฐปณีย์ทิ้งท้ายว่าแม้เรารู้ทั้งรู้ว่าใครเป็นคนทำปฏิบัติการข่าวสาร แต่มันยากมากที่จะพิสูจน์ กระนั้นเธอยืนยันว่าในฐานะนักข่าว เธอมีหน้าที่ตั้งคำถามต่อทุกฝ่าย ซึ่งเธอสัมภาษณ์หมดทั้งฝ่าย BRN ทั้งเจ้าหน้าที่รัฐไทย