เมื่อวันอังคารที่ผ่านมา (10 มี.ค. 2569) ศาลฎีกาพลิกคำพิพากษา

เมื่อวันอังคารที่ผ่านมา (10 มี.ค. 2569) ศาลฎีกาพลิกคำพิพากษาในคดีแพ่งที่ สุรพล เกียรติไชยากร อดีต สส. เชียงใหม่ พรรคเพื่อไทย ฟ้องคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) กรณีแจกใบส้มตัดสิทธิเลือกตั้งสุรพลเมื่อปี 2562 เรียกค่าเสียหายราว 70 ล้านบาท ที่ศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์เคยพิพากษาให้ กกต.ชดใช้ค่าเสียหายแก่สุรพล

ย้อนไปเมื่อปี 2562 สุรพลชนะเลือกตั้ง สส. ในพื้นที่เชียงใหม่ เขต 8 ด้วยคะแนนเสียง 52,1069 คะแนน แต่โดน กกต. แจกใบส้ม เนื่องจากมีภาพสุรพลไปถวายปัจจัยจำนวน 2,000 บาท ให้ครูบาที่วัดพระธาตุดอยพระเจ้า อ.จอมทอง จ.เชียงใหม่ ในช่วงก่อนการเลือกตั้ง กกต. จึงได้มีมติสั่งให้ยกเลิกการเลือกตั้ง และให้จัดการเลือกตั้งใหม่ในเขตดังกล่าว เพราะ กกต.เห็นว่าการบริจาคเงินเข้าวัดของสุรพลเข้าข่ายเป็นการซื้อเสียง

แต่เรื่องนี้เมื่อคดีไปถึงศาลฎีกาแผนกคดีเลือกตั้งเพราะ กกต.เห็นว่าเป็นความผิดอาญาด้วยและจะต้องให้สุรพลต้องจ่ายค่าจัดเลือกตั้งใหม่ แต่ศาลฎีกากลับยกคำร้องเพราะเห็นว่าการกระทำของสุรพลยังไม่ได้มีหลักฐานพอจะเชื่อได้ว่าเป็นการซื้อเสียง แต่ก็เห็นว่า กกต.ดำเนินการไปตามกฎหมายแล้ว ซึ่งทำให้ต่อมาสุรพลฟ้อง กกต.เป็นคดีแพ่งเพื่อเรียกค่าเสียหายที่ กกต.ตัดสิทธิเขา

แม้ว่าศาลชั้นต้นและอุทธรณ์จะเห็นตรงกันว่า กกต.จะต้องจ่ายค่าเสียหายให้แก่สุรพล แต่เมื่อคดีแพ่งถึงชั้นฎีกา ศาลกลับมองเหมือนศาลฎีกาแผนกคดีเลือกตั้งว่า กกต.ได้ใช้อำนาจตามกฎหมายแล้วโดยพิจารณาจากสองเรื่องคือ กกต.ไม่ได้กลั่นแกล้งสุรพล อีกทั้งตามกฎหมาย พ.ร.ป.ว่าด้วยการเลือกตั้ง สส.และรัฐธรรมได้ให้ กกต.ก็มีอำนาจในการตัดสินเมื่อพบการกระทำที่ “มีเหตุอันควรสงสัย” หรือ “มีหลักฐานอันควรเชื่อได้ว่า” ผู้ที่ กกต.ตัดสิทธิเลือกตั้งนั้นมีการกระทำที่ “อาจจะ” เข้าข่ายเป็นการซื้อเสียงไม่ว่าโดยตรงหรือโดยอ้อม

ทำให้มีคำถามตามมาว่า หลักฐานที่ไม่หนักแน่นเพียงพอให้ใช้เอาผิดทางอาญาได้ แต่กลับเปิดช่องให้ กกต.มีอำนาจในการตัดสิทธิเลือกตั้งได้โดยไม่ต้องรับผิดชอบความเสียหายที่เกิดขึ้นเลยทั้งที่ผู้สมัคร สส. แต่ละคนต้องลงทุนลงแรงหาเสียงไปแล้วและยังทำให้ประชาชนเสียโอกาสจากการที่นักการเมืองที่ตัวเองไว้ใจให้เข้ามาทำงานกลับต้องมาถูกตัดสิทธิเลือกตั้งไปด้วย

คำพิพากษาขัดกันเองอยู่ในตัว

รศ.ดร ปริญญา เทวานฤมิตรกุล อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มองว่าคำพิพากษาของศาลฎีกาเองมีลักษณะของการขัดกันอยู่ในตัวเพราะว่าตอนที่ กกต สั่งเลือกตั้งใหม่แล้วก็ตัดคุณสุรพลไม่ให้ลงสมัครใหม่ กกต ก็ส่งฟ้องสุรพลว่าทำผิดกฎหมายเป็นความผิดอาญาต่อศาลฎีกาด้วยไม่ใช่แค่สั่งเลือกตั้งใหม่ เพราะ กกต.เห็นว่าการให้เงิน 2,000 บาทในการทำบุญและนาฬิกาอีกหนึ่งเรือน

ศาลฎีกาแผนกคดีเลือกตั้งในคดีที่ กกต.เป็นโจทก์ฟ้องสุรพลกลับพิพากษาว่าสุรพลไม่ได้ทำผิดอาญาเพราะว่าการใส่เงินทำบุญไม่ได้เป็นการซื้อเสียงหรือให้เงินเพื่อจูงใจให้ผู้มีสิทธิเลือกตั้งมาเลือกตัวเอง

“ว่าง่ายๆ ศาลฎีกาเห็นว่าคุณสุรพลไม่ได้ผิดตามที่ กกต.ไปให้ใบส้มเขา คุณสุรพลก็ไปฟ้องศาลเป็นคดีแพ่งเพื่อเรียกค่าเสียหายจาก กกต. ซึ่งศาลฎีกาวางทิศทางไว้แบบนั้นก็แปลว่า กกต.ก็ต้องชดใช้เขาใช่ไหมเพราะเขาไม่ผิด”

ต่อมาศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์ในคดีแพ่งที่ก็พิพากษาให้สุรพลชนะ พอมาถึงศาลฎีกาก็พลิกกลับไปว่าหนึ่ง กกต มีอำนาจที่ทำเช่นนั้นในการให้ใบส้ม เพราะตามกฎหมาย “มีเหตุอันควรสงสัย” ก็ให้ใบส้มได้แล้ว นอกจากนั้นศาลไม่เห็นว่า กกต.จะมีเจตนาอะไรที่เป็นการกลั่นแกล้ง ศาลก็ให้ยกฟ้อง กกต.ไม่ต้องชดใช้

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

“ทีนี้มันก็ขัดกันอยู่ในตัว ถ้าหากว่าคุณสุรพลไม่ผิดแล้ว กกต. ไปสั่งให้เขาเลือกตั้งใหม่ได้อย่างไร มันมีช่องว่างทางกฎหมายที่ศาลฎีกาต้องอธิบาย เราอ่านคำพิพากษาแล้วยังสงสัยตรงนี้อยู่”

ปริญญามีคำถามต่อจุดที่ขัดกันนี้อยู่ว่า ในศาลฎีกาแผนกคดีเลือกตั้งก็พิพากษาสุรพลไม่ผิด แล้วทำไมพอมาถึงคดีแพ่งถึงชั้นฎีกากลับบอกว่า กกต.ไม่ต้องชดใช้ เพราะถ้าหากสุรพลไม่ผิดก็ต้องได้เป็น สส.

ศาลไม่ได้พิจารณาว่า กกต. “ประมาทเลินเล่อ” หรือไม่

ประเด็นต่อมา สุรพลฟ้องเป็นคดีแพ่งในฐาน “ละเมิด” ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 420 “ผู้ใดจงใจหรือประมาทเลินเล่อเป็นเหตุให้ผู้อื่นได้รับความเสียหายผู้นั้นรับผิดฐานละเมิด” แต่ศาลก็บอกว่า กกต.ทำตามหน้าที่ไม่ได้จงใจให้เกิดความเสียหาย

ปริญญามองว่า แม้จะไม่ได้ตั้งใจทำให้เสียหาย แต่ กกต.ได้ทำไปโดยประมาทเลินเล่อหรือไม่ ในตัวอย่างกรณีมีเหตุขับรถชนคนเสียชีวิตหากจงใจก็คือการฆาตกรรม แต่ยังมีว่าทำไปโดย “ประมาทเลินเล่อ” หรือเป็น “เหตุสุดวิสัย” ด้วย

“สุดวิสัยคือ เช่น เขาโดดตัดหน้ากระชั้นชิดไม่ว่าใครก็หยุดไม่ทันอันนี้ก็ไม่มีใครต้องรับผิดชอบเพราะสุดวิสัยใช่ไหมครับ แต่ว่าถ้าหากเป็นประมาทเลินเล่อก็ต้องรับผิดชอบ และถ้าจงใจก็ยิ่งต้องรับผิดชอบทั้งทางอาญาและทางแพ่ง ตรงนี้คำถามก็คือว่า กกต.ใช้อำนาจหน้าที่โดยประมาทเลินเล่อหรือไม่ ปรากฏว่าผมไปอ่านดูแล้วยังไม่เห็นว่าศาลได้พูดถึงประเด็นนี้อย่างไร”

อย่างไรก็ตาม ปริญญาก็เห็นว่า เท่าที่ปรากฏในคำพิพากษากรณีคดีของสุรพลเป็นการฟ้องว่า กกต.มีเจตนากลั่นแกล้งเป็นหลัก แต่ฐานละเมิดมีเรื่องประมาทเลินเล่อด้วยใช้อำนาจถ้าหากระมัดระวังว่า

กรณีของสุรพลเหตุที่เกิดขึ้นคือ ใส่ซองทำบุญไป 2,000 บาท ก็มีคำถามว่าเมื่อเงินบริจาคอยู่ในงานทำบุญที่ไม่ได้เจาะจงให้คนหนึ่งคนใดสามารถเรียกว่าการซื้อเสียงได้หรือไม่

ตรงนี้หากศาลจะอธิบายว่า กกต. ไม่ได้ประมาทเลินเล่อด้วยก็พอจะเข้าใจได้ แต่ก็ไม่เห็นคำอธิบายของศาลในประเด็นนี้ ทำให้มีช่องว่างว่า ถ้าคุณสุรพลไม่ผิดแล้วทำไม กกต.ถึงสั่งให้จัดเลือกตั้งใหม่ แล้วเขาก็ไม่ได้เป็น สส. แล้ว กกต.จะรับผิดชอบอย่างไรในเมื่อสุรพลไม่ได้ทำผิด และประเด็นนี้ยังเป็นช่องว่างของกฎหมายอย่าง พ.ร.ป.ว่าด้วยการเลือกตั้งอีกด้วย

กฎหมายที่ให้อำนาจ กกต.ตัดสิทธิโดยหลักฐานไม่ถึงมีปัญหา

นอกจากนั้นปริญญาเห็นว่า ที่กฎหมายระบุไว้ว่า “มีเหตุอันควรสงสัย” หรือ “มีหลักฐานอันควรเชื่อได้ว่า” แล้วให้อำนาจ กกต.โดยที่มีหลักฐานแค่ชวนสงสัยหรือชวนเชื่อว่าจะมีการกระทำที่เป็นการทุจริตก็ให้ กกต.สั่งเลือกตั้งใหม่ได้นั้นเป็นปัญหาโดยที่ กกต.ไม่ต้องรับผิดชอบอะไร เมื่อผู้ที่ถูกให้ใบส้มหรือใบแดงไม่ได้กระทำความผิด

“ถ้าเป็นกระบวนการในศาลต้องมีหลักฐานชัดเจนมากกว่าแค่สงสัยแบบ กกต.มันเป็นปัญหาในเชิงระบบ”

แม้ว่าคราวนี้ กกต.จะประกาศรับรองผลการเลือกตั้งได้ภายใน 17 วันเร็วกว่าปี 2566 ถึง 20 วัน แม้จะเป็นเรื่องดี แต่ก็เป็นการรับรองผลท่ามกลางข้อกังขาทั้งเรื่องบัตรเลือกตั้งมีบาร์โค๊ดที่พิสูจน์เทียบหาตัวผู้มีสิทธิเลือกตั้งได้ ทั้งเรื่องบัตรเขย่ง และประชาชนก็ยังมีสงสัยในประเด็นเหล่านี้ แล้ว กกต.ก็ไม่มีการส่งเรื่องของผู้สมัคร สส.ถึงศาลฎีกาเลยก็เท่ากับ กกต.ให้การรับรองทั้งหมด ก็เหมือนกับตอนเลือก สว.เมื่อเรื่องไม่ถึงศาลฎีกาก็เท่ากับเป็น สว.ได้

ทั้งนี้ระบบของไทยให้ กกต. เป็นผู้มีอำนาจสั่งเลือกตั้งใหม่(หรือในกรณี สว.เป็นการสั่งให้เลือกใหม่) ก่อนที่จะมีการประกาศผล หาก กกต.ประกาศผลรับรองไปแล้ว อำนาจในการสั่งเลือกตั้งใหม่จะอยู่ที่ศาลฎีกา แต่หลังจากเกิดกรณีของสุรพลในการเลือกตั้งปี 2562 แล้ว กกต.ก็ไม่กล้าสั่งเลือกตั้งใหม่ก่อนมีการประกาศผลรับรองอีกเลย ก็เลยมี 2 ประเด็น

1. เมื่อ กกต.ไม่ใช้อำนาจนี้แล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องมีกรอบเวลา 60 วันให้ กกต.พิจารณาเรื่องนี้แล้วเพราะต่อให้มี กกต.ก็จะไม่ใช้
2. ถ้าเกิด กกต.จะใช้ขึ้นมา คดีก็ไปจบที่ศาลอยู่ดีเหมือนกรณีของสุรพล

ปริญญาเห็นว่า ส่วนหนึ่งมาจากปัญหาของตัวกฎหมายทั้ง พ.ร.ป.ว่าด้วยการเลือกตั้ง สส. และ พ.ร.ป.ว่าด้วยการได้มาของ สว. ที่มีชัย ฤชุพันธ์ ร่างมาเช่นนี้ แต่เมื่อมีปัญหาเช่นนี้แล้วก็เห็นว่าก็ให้เมื่อเลือกตั้งเสร็จก็ประกาศผลรับรองผลไปเลย แล้วหากมีผู้สมัครกระทำความผิดก็ให้ กกต.ส่งฟ้องไปที่ศาลฎีกาในการสั่งเลือกตั้ง สส.ใหม่ ส่วน กกต.ไม่ต้องมีอำนาจสั่งเลือกตั้งใหม่ก่อนประกาศผลแล้วเพราะ กกต.ไม่ใช้เองหรือถ้า กกต.ใช้ไปถ้าคนที่ถูกสั่งให้เลือกตั้งใหม่ได้รับความเสียหายไปฟ้องศาลเรื่องก็จะไปจบที่ศาลอยู่ดี

ประกาศผลหลังเลือกตั้งทันที ถ้ามีปัญหาให้ส่งศาล

ทั้งนี้เมื่อถามว่าจากผลคำพิพากษาที่ทำให้ กกต.ไม่ต้องชดใช้ให้สุรพลจะทำให้ กกต.กลับมาใช้อำนาจให้ใบส้มนี้อีกครั้งหรือไม่

ปริญญาประเมินว่า กกต.เองก็คงไม่ใช้อำนาจนี้แล้วเพราะก็ยังมีความเสี่ยงอยู่เพราะที่ผ่านมาศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์ก็ยังพิพากษาให้สุรพลชนะคดีแพ่ง อย่างไรก็ตาม ศาลฎีกาในคดีนี้มองว่าเมื่อ กกต.ไม่ได้กลั่นแกล้งและใช้อำนาจตามกฎหมายแล้วไม่ต้องรับผิดอะไรแล้วตัดประเด็นประมาทเลินเล่อไปเลย และสุรพลเองก็อาจจะไม่ได้สู้ในประเด็นนี้ ทำให้คดีนี้ก็ยังอาจไม่ได้เป็นบรรทัดฐานเสียทีเดียวเพราะก็ยังขึ้นกับข้อเท็จจริงในคดีด้วยว่าจะมีหลักฐานอะไรที่บอกได้ว่า กกต.ใช้อำนาจหน้าที่โดยไม่ชอบด้วยกฎหมายหรือไม่

“กลับไปเหมือนสมัยก่อนปี 2540 ดีกว่าคือเลือกตั้งเสร็จแล้วประกาศผลเลย เพียงแต่ว่าต้องเพิ่มช่องทางถ้า กกต.ไม่ฟ้องศาลฎีกา ผู้เสียหายหรือผู้มีสิทธิ์เลือกตั้งก็ต้องมีสิทธิ์ไปร้องตรงที่ศาลฎีกาเองได้ปัจจุบันผู้เสียหายไปร้องศาลฎีกาเองไม่ได้ ทั้งในส่วนของการเลือก สว. และเลือกตั้ง สส. อำนาจฟ้องศาลฎีกาอยู่ที่ กกต.เท่านั้น ถ้า กกต.มีมติไม่ส่งใครไปศาลฎีกาก็เรื่องก็จบไม่มีใครไปถึงศาลฎีกาได้เลย” ปริญญาเสนอ

ปริญญาอธิบายว่าปัญหาแบบนี้ไม่เคยเกิดก่อนหน้าปี 2540 เพราะเมื่อเลือกตั้งเสร็จก็ประกาศผลเลือกตั้งเลย หรือ กกต. ก่อนหน้านี้เมื่อเลือกตั้งเสร็จก็ประกาศจำนวนผู้ไปใช้สิทธิเลือกตั้งทั้งหมดเลย ทำให้บัตรเลือกตั้งไม่สามารถเพิ่มมาไม่ได้อีก

“แต่พอดึงไปถึง 18 วัน(ในการเลือกตั้งปี 2569)แล้วตัวเลขเขย่งไปมา(จำนวนผู้ใช้สิทธิไม่ตรงกับจำนวนบัตรเลือกตั้งที่ใช้ออกไป) ก็ชวนสงสัยว่า กกต.ทำอะไรกับตัวเลขหรือเปล่า พอมีข้อสงสัยก็กระทบความเชื่อมั่นกันไปหมด ก็เลยคิดว่าเลือกตั้งเสร็จประกาศผลเลยก็จะได้ไม่มีใครสามารถทำอะไรกับตัวเลขได้ให้คนมั่นใจไปเลย ก็เหมือนทั่วโลกเลือกตั้งเสร็จก็ประกาศผล มีปัญหาก็ให้ศาลเป็นคนสั่งเลือกตั้งใหม่”

ปริญญายังเสนออีกว่าในทางฝั่งศาลก็อาจจะพัฒนาศาลเลือกตั้งขึ้นมา แม้ว่าตอนนี้จะมีศาลฎีกาแผนกคดีเลือกตั้งแล้วแต่เพื่อทำให้เกิดความเชี่ยวชาญในเรื่องนี้เป็นศาลชำนาญการไปเลย