ฮอร์มุซ เงินหยวน และเรือรบสหรัฐฯ เมื่ออิหร่านกำลังเขย่าระเบี

ฮอร์มุซ เงินหยวน และเรือรบสหรัฐฯ เมื่ออิหร่านกำลังเขย่าระเบียบโลก แล้วประเทศไทยควรเตรียมตัวอย่างไร

เมื่อวันที่ 15 มี.ค.2569 ผศ.ดร.นพดล กรรณิกา อดีตที่ปรึกษาศูนย์ศึกษายุทธศาสตร์ สถาบันวิชาการป้องกันประเทศ และศิษย์เก่าปริญญาโทด้านนโยบายและยุทธศาสตร์ เรียนร่วมคณะนายทหารจาก Joint Chiefs of Workers (JCS) เพนตากอนและมหาวิทยาลัยจอร์จทาวน์ วอชิงตัน ดีซี ได้เผยแพร่บทความ เรื่อง ฮอร์มุซ เงินหยวน และเรือรบสหรัฐฯ เมื่ออิหร่านกำลังเขย่าระเบียบโลก แล้วประเทศไทยควรเตรียมตัวอย่างไร

โดยเนื้อหา ระบุว่า ช่วงหลายวันที่ผ่านมา ผมติดตามข่าวหนึ่งด้วยความสนใจเป็นพิเศษ เพราะนี่ไม่ใช่ข่าวพลังงานธรรมดา แต่เป็นข่าวที่อาจสะเทือนทั้งโครงสร้างอำนาจของโลก

เมื่อสำนักข่าวซีเอ็นเอ็น (CNN) รายงานว่า อิหร่านกำลังพิจารณาอนุญาตให้เรือบรรทุกน้ำมันบางส่วนผ่านช่องแคบฮอร์มุซได้ หากน้ำมันที่บรรทุกนั้นซื้อขายกันด้วย “เงินหยวน” ขณะเดียวกัน โดนัลด์ ทรัมป์ ก็ส่งสัญญาณว่าสหรัฐอเมริกาอาจต้องส่งกองทัพเรือไปคุ้มกันเรือสินค้าในช่องแคบดังกล่าว เมื่ออ่านข่าวนี้ ผมไม่ได้เห็นเพียงเรื่องเรือน้ำมันผ่านหรือไม่ผ่าน แต่เห็นพร้อมกันถึง สามมิติใหญ่ของโลกยุคใหม่ คือ พลังงาน การเงินระหว่างประเทศ และ อำนาจทางทหาร

และในฐานะคนที่เคยทำงานด้านยุทธศาสตร์ กองทัพบก เคยเป็นที่ปรึกษาศูนย์ศึกษายุทธศาสตร์ สถาบันวิชาการป้องกันประเทศ และเคยผ่านการเรียนด้านนโยบายและยุทธศาสตร์ร่วมกับนายทหารจาก Joint Chiefs of Workers เพนตากอน รวมถึงเคยฝึกวิเคราะห์สถานการณ์การสู้รบระหว่างกลุ่มอิสราเอล–สหรัฐฯ กับอิหร่าน–ประเทศwันธมิตร ผมอยากชวนทุกท่านมองข่าวนี้ให้ลึกกว่าคำว่า “น้ำมันจะขึ้นไหม” เพราะสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น อาจเป็นสัญญาณของการขยับครั้งสำคัญในระเบียบโลก

อย่างไรก็ตาม ต้องย้ำอย่างตรงไปตรงมาว่า ประเด็น “ผ่านได้ถ้าซื้อขายเป็นเงินหยวน” ณ เวลานี้ ยังควรมองว่าเป็น สัญญาณจากแหล่งข่าวที่อ้างเจ้าหน้าที่ระดับสูง มากกว่าจะเป็นนโยบายที่รัฐบาลอิหร่านประกาศใช้อย่างเป็นทางการแล้ว เพราะยังไม่มีคำประกาศโดยตรงจากรัฐบาลอิหร่านในระดับที่ถือว่าเป็นแถลงการณ์นโยบายที่สมบูรณ์

แต่ถึงจะยังไม่ใช่นโยบายสุดท้ายจากรัฐบาลอิหร่าน ข่าวนี้ก็มีน้ำหนักมากพอที่จะทำให้เราต้องคิด ผมมี 5 มิติที่อยากชวนทุกท่านคิดร่วมกัน ดังนี้ครับ

1) นี่คือการเปลี่ยนเกมของ “เส้นเลืoดพลังงานโลก”

ช่องแคบฮอร์มุซไม่ใช่แค่ทางน้ำแคบ ๆ บนแผนที่ แต่เป็นหนึ่งในจุดคอขวดด้านพลังงานที่สำคัญที่สุดของโลก เพราะน้ำมันและก๊าซธรรมชาติเหลวหรือ LNG ราวหนึ่งในห้าของโลกต้องผ่านเส้นทางนี้ ดังนั้น หากอิหร่านเริ่มกำหนดเงื่อนไขว่า เรือบางลำผ่านได้ บางลำผ่านไม่ได้ หรือผ่านได้ก็ต่อเมื่อซื้อขายกันในสกุลเงินที่ตนต้องการ นั่นหมายความว่า ช่องแคบฮอร์มุซกำลังถูกเปลี่ยนจาก “เส้นทางการค้าสากล” ให้กลายเป็น “เครื่องมือต่อรองเชิงยุทธศาสตร์”

นี่ไม่ใช่เพียงเรื่องเรือผ่านหรือไม่ผ่าน แต่คือการใช้ภูมิศาสตร์เป็นอาวุธทางอำนาจ

2) นี่ไม่ใช่แค่ข่าวน้ำมัน แต่เป็นข่าวของ “ระบบเงินโลก”

หากวันหนึ่งการซื้อขายพลังงานในบางเส้นทางเริ่มถูกผูกกับเงินหยวนจริง สิ่งที่ถูกท้าทายจะไม่ใช่แค่ตลาดน้ำมัน แต่คือระบบ petrodollar หรือระบบที่โลกค้าพลังงานด้วยดอลลาร์สหรัฐเป็นหลัก นี่ทำให้ประเทศจีนกลายเป็นผู้เล่นสำคัญทันที เพราะจีนเป็นผู้ซื้อน้ำมันอิหร่านรายใหญ่ที่สุด และหากการค้าพลังงานเริ่มเปิดพื้นที่ให้เงินหยวนมากขึ้น ก็แปลว่าโลกอาจกำลังเห็นการขยับตัวของระเบียบการเงินระหว่างประเทศอย่างเงียบ ๆ แต่ลึกมาก

ผมมองว่า จุดนี้สำคัญมาก เพราะเมื่อพลังงานเชื่อมกับสกุลเงิน การต่อรองจะไม่ใช่แค่เรื่องสินค้า แต่กลายเป็นเรื่องอำนาจในการกำหนดกติกาของโลก

3) เมื่อสหรัฐฯ พูดถึงการคุ้มกันเรือ เกมนี้ก็ไม่ใช่เกมตลาดอย่างเดียวอีกต่อไป

เมื่อทรัมป์ส่งสัญญาณว่าสหรัฐฯ อาจส่งกองทัพเรือไปคุ้มกันเรือสินค้าในฮอร์มุซ สิ่งที่เกิดขึ้นคือสถานการณ์กำลังขยับจาก “การต่อรองทางเศรษฐกิจ” ไปสู่ “การแข่งขันเชิงอำนาจทางทะเล”

ภาษายุทธศาสตร์เรียกสิ่งนี้ได้ชัดมากว่า เป็นการเผชิญหน้าระหว่าง ฝ่ายหนึ่งที่พยายามใช้พื้นที่เสี่ยงเป็นเครื่องมือต่อรอง กับอีกฝ่ายที่ต้องการยืนยันเสรีภาพในการเดินเรือ และตรงนี้เองที่ทำให้ข่าวนี้อันตรายกว่าข่าวน้ำมันทั่วไป เพราะเมื่อพลังงาน สกุลเงิน และกองทัพเรือมาอยู่ในสมการเดียวกัน ความเสี่ยงจะไม่หยุดอยู่แค่ราคาน้ำมันแพง แต่จะลามไปถึงความเข้าใจผิด การคำนวณผิด และการไต่ระดับของความตึงเครียดทางทหาร

ผมเคยฝึกวิเคราะห์สถานการณ์การสู้รบในบริบทตะวันออกกลางมา สิ่งหนึ่งที่ได้เรียนรู้อย่างชัดเจนคือ วิกฤตใหญ่จำนวนมากไม่ได้เริ่มจากเจตนาจะทำสงครามเต็มรูปแบบตั้งแต่ต้น แต่เริ่มจากเหตุเล็ก ๆ ที่ไม่มีใครอยากถอย และสุดท้ายสถานการณ์ค่อย ๆ ไต่ระดับจนควบคุมยาก

4) ผลกระทบไม่ได้จบที่เรือน้ำมัน แต่ลามไปถึงมนุษยธรรมและชีวิตประจำวัน

หลายคนอาจมองข่าวนี้แล้วคิดว่าเป็นเรื่องไกลตัว เป็นเรื่องของอ่าวเปอร์เซีย เป็นเรื่องของมหาอำนาจ แต่ในความจริง สหประชาชาติเตือนแล้วว่า หากการเดินเรือในฮอร์มุซถูกจำกัด จะกระทบต่อการขนส่งอาหาร ยา และสิ่งของจำเป็นอย่างมาก นี่แปลว่าเรื่องนี้ไม่ใช่แค่เรื่องบริษัทน้ำมัน แต่คือเรื่องของห่วงโซ่อุปทานโลก เรื่องของค่าขนส่ง เรื่องของต้นทุนประกันภัย และท้ายที่สุดคือเรื่องของค่าครองชีพของผู้คนในหลายประเทศ

ในโลกที่เชื่อมโยงกันสูงมาก วิกฤตที่เริ่มจากเรือน้ำมัน อาจไปจบที่ราคาของใช้ในชีวิตประจำวันของประชาชนก็ได้

5) แล้วประเทศไทยจะเป็นอย่างไร

สำหรับไทย ผมมองว่าเราไม่น่าถึงขั้น “น้ำมันหมดทันที” แต่สิ่งที่น่ากังวลกว่าคือ ไทยจะเผชิญ แรงกระแทกเป็นชั้น ๆ เริ่มจาก ราคาพลังงานโลก ค่าระวางเรือ ค่าประกันภัย ต้นทุนนำเข้า ค่าไฟ เงินเฟ้อ และความเชื่อมั่นทางเศรษฐกิจ

ไทยยังพึ่งก๊าซธรรมชาติสูงในการผลิตไฟฟ้า นั่นแปลว่า หากฮอร์มุซตึงยืดเยื้อ ไทยไม่ได้เสี่ยงเฉพาะน้ำมัน แต่เสี่ยงทั้งน้ำมันและก๊าซพร้อมกัน ดังนั้น รัฐบาลไทยไม่ควรมองเรื่องนี้เป็นเพียงข่าวต่างประเทศ แต่ควรมองเป็น สัญญาณเตือนล่วงหน้าของความเสี่ยงเศรษฐกิจและความมั่นคงพลังงาน

ประเทศไทยควรทำอะไร หากความพร้อมของประเทศไทยยังมีไม่มาก

ถ้าเรายอมรับตามจริงว่า ไทยยังไม่ได้มีทรัพยากรพร้อมทำทุกอย่างพร้อมกัน แนวทางที่ถูกต้องที่สุดไม่ใช่ทำทุกเรื่องแต่คือทำเรื่องที่ “กันเจ็บก่อน” และใช้งบประมาณอย่างมีเป้าหมาย

ผมขอเสนอ 5 เรื่องที่ควรทำทันที ครับ

หนึ่ง ป้องกันของแพงแบบเจาะจง ไม่อุ้มทั้งระบบ ควรดูแลเฉพาะจุดที่กระทบประชาชนกว้างและเร็ว เช่น ดีเซล ค่าไฟ และค่าขนส่งสาธารณะ มากกว่าการอุดหนุนทุกอย่างพร้อมกันจนภาระการคลังบานปลาย

สอง ตั้ง War Room ขนาดเล็กแต่ตัดสินใจเร็ว ขึ้นมาเฉพาะกิจ War Room นี้เป็นระดับปฏิบัติการไม่ซ้ำซ้อนที่ตั้งไว้แล้วไม่จำเป็นต้องใหญ่โตแต่ต้องมีข้อมูลชุดเดียวกันจากพลังงาน การคลัง ธปท. คมนาคม และต่างประเทศ เพื่อติดตามราคาน้ำมัน ค่าประกันภัย ค่าเรือ ค่าเงินบาท และความเสี่ยงค่าไฟแบบรายวัน

สาม กระจายความเสี่ยงด้านพลังงานให้เร็วที่สุดเท่าที่ทำได้ แม้จะยังเปลี่ยนโครงสร้างทั้งระบบไม่ได้ในทันที แต่ควรเริ่มจากกระจายแหล่งนำเข้าและสัญญาพลังงาน เพื่อลดการผูกกับจุดคอขวดเดียวมากเกินไป

สี่ เตรียมความพร้อมด้านการเงินระหว่างประเทศ ตรวจความพร้อมของผู้นำเข้า ธนาคาร และระบบชำระเงิน ว่าหากตลาดพลังงานเริ่มใช้หลายสกุลเงินมากขึ้น ไทยจะรับมืออย่างไร ทั้งด้านการเงินเพื่อการค้าระหว่างประเทศ การบริหารความเสี่ยงจากอัตราแลกเปลี่ยน และความยืดหยุ่นในการชำระเงิน (settlement flexibility)

ห้า สื่อสารกับประชาชนโดยเร็ว หลายครั้ง วิกฤตพลังงานไม่ได้เริ่มจากของขาดจริง แต่เริ่มจากความตื่นตระหนก ดังนั้นรัฐต้องสื่อสารให้เร็วกว่าความกลัว รัฐต้องสื่อสารให้ชัดว่าอะไรเสี่ยง อะไรยังไม่กระทบทันที และจะมีมาตรการใดถ้าสถานการณ์เลวร้ายลง

กล่าวโดยสรุปครับ เมื่อประเทศไทยพร้อมไม่มาก ไทยควรรีบ “คุมจุดเปราะบางของตัวเอง” เฉพาะจุดก่อน ได้แก่ ดีเซล ค่าไฟ ค่าเงินบาท ระบบชำระเงินนำเข้า และความเชื่อมั่นของประชาชน แล้วจึงค่อยขยับไปสู่การกระจายแหล่งพลังงานและเพิ่มความยืดหยุ่นทางการเงินในระยะต่อไป หากประเมินว่าวิกฤตกำลังใกล้เข้ามา รัฐบาลควรดำเนินการแบบ “ขั้นบันได” คือ

ขั้นที่ 1: สื่อสารความจริงกับประชาชน รณรงค์สร้างความร่วมมือ “รวมพลังเพื่อไทยเข้มแข็ง” (Stronger Collectively)

ขั้นที่ 2: หากตึงขึ้น → จำกัดปริมาณเติม

ขั้นที่ 3: หากตึงมากขึ้น → จำกัดเวลา/พื้นที่

ขั้นที่ 4: หากวิกฤต → เปิดเฉพาะภาคจำเป็น เช่น ขนส่ง โรงพยาบาล และความมั่นคง

อย่างไรก็ตาม ข่าวอิหร่านควรมองว่าเป็น สัญญาณยุทธศาสตร์ที่มีน้ำหนัก แต่ยังไม่ใช่นโยบายสุดท้าย อิหร่านอาจกำลังใช้ฮอร์มุซเป็นอำนาจต่อรองทั้งด้านพลังงาน การเงิน และภูมิรัฐศาสตร์ และหากการตอบโต้ของมหาอำนาจยกระดับขึ้น สถานการณ์ก็อาจเปลี่ยนจากการต่อรองเชิงเศรษฐกิจไปสู่การแข่งขันเชิงอำนาจทางทะเลโดยตรง ซึ่งเป็นระยะที่เสี่ยงต่อการยกระดับอย่างรวดเร็วมากขึ้นตามการไต่ระดับความรุนแรงในการสู้รบ