ประเด็นเรื่องการเข้ารหัสบัตรเลือกตั้งในการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (สส.) เมื่อ 8 ก.พ. กลายเป็นที่ถกเถียงในโซเชียลมีเดีย หลังมีผู้ตั้งข้อสังเกตว่าบัตรเลือกตั้ง สส.แบบบัญชีรายชื่อ และแบบแบ่งเขต มีบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดที่สามารถสแกนออกมาเป็นรหัสเลขและตัวอักษรภาษาอังกฤษได้

สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) แถลงข่าวในช่วงบ่ายที่ผ่านมา ยอมรับว่าบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งสามารถสแกนย้อนกลับไปยัง “เลขที่” บัตรเลือกตั้งได้ แต่เป็นมาตรการรักษาความปลอดภัยและเพื่อให้การเลือกตั้งเป็นไปอย่างสุจริตเที่ยงธรรม ไม่ได้เพื่อใช้ระบุตัวตนคนกาบัตรเลือกตั้ง

การเข้ารหัสบนบัตรเลือกตั้งทำให้เกิดกระแสความกังวลว่าจะทำให้การลงคะแนนไม่เป็นความลับ และจะส่งผลถึงขั้นทำให้การเลือกตั้งเมื่อวันที่ 8 ก.พ. เป็นโมฆะได้หรือไม่ .รวบรวมรายละเอียดไว้ในรายงานนี้

จากภาพปกหน้าของบัตรเลือกตั้ง สส.แบบบัญชีรายชื่อที่ทีมช่างภาพข่าวสำนักไทย นิว พิกซ์ (Thai Files Pix) บันทึกไว้ใบนี้ จะเห็นได้ว่ามีการระบุจำนวนบัตร 20 ใบ และมีรหัสเล่มที่และเลขที่ขึ้นต้นด้วยตัวอักษร A ตามด้วยตัวเลข โดยรหัสเล่มที่ มีตัวเลข 7 หลักรหัสเดียว ส่วนรหัสเลขที่มีตัวเลข 8 หลักที่เรียงลำดับไปตามบัตรเลือกตั้งทั้ง 20 ใบ

ส่วนบัตรเลือกตั้ง สส.แบบแบ่งเขตเลือกตั้ง ไม่มีบาร์โค้ด แต่มีคิวอาร์โค้ดอยู่บริเวณมุมซ้ายล่างของบัตร ซึ่ง.ลองสแกนคิวอาร์โค้ดบนบัตรจากภาพข้างต้น พบว่าปรากฏรหัสตัวอักษร 5 ตัว คือ “MLUJQ”

อย่างไรก็ดี เท่าที่.ตรวจสอบข้อมูลการสแกนคิวอาร์โค้ดบัตรเลือกตั้ง สส.แบบแบ่งเขต จำนวนหนึ่งที่เผยแพร่ในโซเชียลมีเดีย พบว่าบางรหัสก็มีตัวเลขเข้ามาแทรกกับตัวอักษรด้วย แต่ยังคงลักษณะเป็นรหัส 5 หลักเช่นเดียวกัน โดยมีข้อถกเถียงและข้อสงสัยว่ารหัสเช่นนี้จะสามารถแปลงสภาพและติดตามย้อนกลับไปยังเลขที่บัตรตามต้นขั้วได้หรือไม่

ทั้งนี้ เมื่อเปรียบเทียบบัตรจริงกับตัวอย่างบัตรที่สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ประชาสัมพันธ์ก่อนวันเลือกตั้ง ภาพตัวอย่างบัตร 3 ใบ ทั้งบัตรเลือกตั้ง สส.แบบแบ่งเขต, บัตรเลือกตั้ง สส.แบบบัญชีรายชื่อ และบัตรออกเสียงประชามติ ไม่ปรากฏบาร์โค้ดหรือคิวอาร์โค้ดใด ๆ

สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) โดยนายครรชิต เจริญอินทร์ รองเลขาธิการ กกต., ว่าที่ ร.ต.ภาสกร สิริภคยาพร รองเลขาธิการ กกต., นายกิตติพล พยัคฆเดชาพัน ผู้อำนวยการสำนักเทคโนโลยีสารสนเทศ และนายวรพงศ์ อนันต์เจริญกิจ ผู้อำนวยการสำนักสนับสนุนการเลือกตั้ง แถลงข่าวชี้แจงประเด็นนี้เมื่อ 14.00 น. ที่ผ่านมา

นอกจากนี้ กฎหมายยังห้ามไม่ให้ถ่ายภาพบัตรเลือกตั้งที่กากบาทเลือกพรรคการเมือง หรือผู้สมัคร สส. แบบแบ่งเขต หากใครก็ตามที่กระทำตามข้อห้ามทั้งสอง จะถือว่าต้องโทษทางอาญาและอาจถูกเพิกสิทธิถอนเลือกตั้งได้

หลังจากนั้น โหวตเตอร์ก็หย่อนบัตรที่ลงเสียงแล้วลงกล่องด้วยตัวเอง และเมื่อปิดคูหาในเวลา 17.00 น. กระบวนการนับคะแนนเริ่มขึ้น กรรมการประจำหน่วยเลือกตั้ง (การประปานครหลวง) มีหน้าที่เพียงหยิบบัตรมาขานคะแนน ไม่สามารถรู้ได้ว่าบัตรดังกล่าวเป็นของผู้ใด โดยเขาอ้างว่าเป็นเพราะ “ต้นขั้วบัตรมันไปคนละที่แล้ว”

ว่าที่ ร.ต.ภาสกร กล่าวต่อไปว่าบัตรที่นับคะแนนเสร็จแล้วจะถูกนำไปบรรจุรวมกันในถุงพลาสติกใส แยกออกเป็นถุงบัตรดี บัตรเสีย บัตรไม่ประสงค์ลงคะแนนให้กับผู้ใด ซึ่งแต่ละถุงถูกผนึกด้วยสายรัดหรือเคเบิลไทร์ของ กกต. ไม่มีใครสามารถเปิดได้

ถุงที่บรรจุบัตรต่าง ๆ จะถูกนำใส่ไว้ในหีบบัตรอีกครั้ง ปิดผนึกอีกรอบ พร้อมรัดเคเบิลไทร์ที่มีลายเซ็นเจ้าหน้าที่กำกับไว้ ก่อนถูกส่งไปรวมยังศูนย์รวมคะแนนหรือศูนย์ประสานงานของแต่ละเขตเพื่อนำไปยุบรวมหีบบัตร

“ไม่มีใครสามารถไปเปิดดู กกต. บอกขอดูหน่อยว่ามันมีบัตรของใคร ทำไม่ได้นะครับ ต่อให้เป็น กกต. เองก็ไม่มีอำนาจ จะเปิดได้ในกรณีเดียว คือมีคำสั่งให้นับคะแนนใหม่เท่านั้นเอง” ว่าที่ ร.ต.ภาสกร กล่าว

รองเลขาธิการ กกต. ยังเน้นย้ำด้วยว่า หลังการนับคะแนนเสร็จสิ้น บัตรเลือกตั้งและต้นขั้วบัตรจะถูกแยกเก็บรักษากันคนละที่ ส่วนบัญชีรายชื่อผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งจะถูกส่งต่อไปยังนายทะเบียนท้องถิ่นเพื่อจัดทำประกาศผู้ไม่มาใช้สิทธิเลือกตั้ง ซึ่งจะถูกจำกัดสิทธิทางการเมือง

“ท่านอาจจะตั้งข้อสงสัยว่า แบบนี้เราก็สามารถมารีเช็คได้สิว่าทำไมบัตรนี้มาจากตรงไหน เหมือนที่เป็นข่าว ผมบอกท่านเลย ต่อให้ท่านสแกนออกมา แต่องค์ประกอบที่จะเอามาพิจารณาร่วมกันมันต้องอยู่สามส่วน” เขาอธิบายโดยบอกว่าการจะรู้ที่มาที่ไปของบัตรเลือกตั้งที่กาแล้ว ไม่ได้รู้ได้จากการสแกนจากบัตรเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเทียบเคียงกับต้นขั้วบัตร และบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้งด้วย

ด้านนายวรพงษ์ อนันต์เจริญกิจ ผู้อำนวยการสำนักสนับสนุนการเลือกตั้ง กกต. ชี้แจงสาเหตุของการมีบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง สส. ว่าสามารถทำได้ตามระเบียบ กกต. ข้อที่ 129 ว่าด้วยการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ซึ่งให้อำนาจ กกต. ในการกำหนดให้มีรหัส เครื่องหมาย หรือข้อความอื่นใดเพิ่มเติมเป็นกรณีพิเศษในบัตรเลือกตั้งโดยไม่แจ้งล่วงหน้า เพื่อป้องกันการปลอมแปลง อันเป็นไปเพื่อการรักษาความปลอดภัย

ดังนั้นคิวอาร์โค้ดและบาร์โค้ดจะช่วยให้ กกต. ติดตามได้ว่าบัตรเลือกตั้งแต่ละเล่มมีบัตรหมายเลขอะไรบ้าง ซึ่งเขาอธิบายว่าเป็นไปเพื่อ “ความครบถ้วนถูกต้อง” เวลานำไปใช้ในหน่วยเลือกตั้ง “จะได้ไม่มีปัญหาบัตรเขย่ง”

นายวรพงษ์ยังบอกด้วยว่าคิวอาร์โค้ดและบาร์โค้ดช่วยให้ตรวจสอบได้ว่ามีบัตรเลือกตั้งหลุดเล็ดลอดออกไปภายนอกหรือไม่ และหลุดออกไปจากหน่วยเลือกตั้งไหน หลังทางสำนักงาน กกต. แจกจ่ายบัตรเลือกตั้งดังกล่าวให้กับ การประปานครหลวง

นอกจากนี้มันยังมีประโยชน์ในเรื่องการป้องกันการทุจริต หากมีการนำบัตรเลือกตั้งปลอมมาใช้ หรือนำบัตรไปใช้ข้ามเขตข้ามหน่วย “เราก็สามารถใช้บาร์โค้ด-คิวอาร์โค้ดตัวนี้ที่กำหนดไว้ในการตรวจสอบได้เช่นกัน”

เขายอมรับด้วยว่าบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง เมื่อสแกนไปแล้ว “จะสามารถระบุได้ถึงตัว ‘เลขที่' ที่อยู่บนบัตรเลือกตั้ง” ดังนั้นรูปบัตรเลือกตั้งที่ปรากฏในสื่อสังคมออนไลน์ แล้วปรากฏว่าสแกนตัวเลขตรงกับต้นขั้วบัตรที่ยังไม่ถูกฉีกออก ก็ทำให้ทาง กกต. สามารถติดตามย้อนกลับได้เช่นกันว่าใครน่าจะเป็นผู้เผยแพร่ภาพดังกล่าว

ช่วงหนึ่งเขาถูกผู้สื่อข่าวในห้องแถลงของ กกต. ถามว่า ในเมื่อบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ด เป็นมาตรการรักษาความปลอดภัย แล้วเหตุใดบัตรออกเสียงประชามติจึงไม่มีการเข้ารหัสในแบบเดียวกัน ซึ่งนายวรพงษ์ ตอบว่าเป็นเพราะใช้เทคโนโลยีในการพิมพ์ที่แตกต่างกัน โดยทั้งบัตรเลือก สส.แบบแบ่งเขต, แบบบัญชีรายชื่อ และบัตรออกเสียงประชามติ ใช้โรงพิมพ์คนละแห่งกันทั้งหมด

จากนั้นผู้สื่อข่าวในห้องแถลงของ กกต. สอบถามว่าในเมื่อตัวเลขที่สแกนได้จากบัตรสามารถตรวจสอบย้อนกลับไปยังต้นขั้วที่ผู้มีสิทธิออกเสียงลงชื่อไว้ได้ แล้วจะถือว่าเป็นการลงเสียงในทางลับได้อย่างไร

นายวรพงษ์ไม่ตอบคำถามดังกล่าว แต่ยืนยันว่า “ถึงแม้สแกนแล้วขึ้นเป็นเลขที่บัตร อย่างที่นำเรียนนะครับว่า แต่ในขั้นตอนการออกเสียงลงคะแนนเป็นไปไม่ได้เลยที่จะรู้ ว่าเป็นใคร การนับคะแนนก็ไม่รู้” โดยเขายืนยันตามคำชี้แจงของว่าที่ ร.ต.ภาสกร ที่ยืนยันว่ามีการเก็บหลักฐานต่าง ๆ อย่างแน่นหนาและมีผู้รับผิดชอบชัดเจน จึงเป็นไปไม่ได้ที่จะสแกนบัตรเลือกตั้งแล้วนำมาเทียบกับต้นขั้ว

จากนั้นนายสุผจญ กลิ่นสุวรรณ ผู้สื่อข่าวจากไทยรัฐออนไลน์ ขอให้ผู้ชี้แจงจาก กกต. ตอบเพียงว่า yes or no (ใช่หรือไม่) เท่านั้น โดยถามว่าไม่ว่าเหตุอะไรก็ตามแต่ หากมีผู้สามารถนำต้นขั้วออกมาได้ และสามารถหาบัตรลงคะแนนมาสแกนแล้วตัวเลขตรงกัน

นายวรพงษ์หลีกเลี่ยงที่จะตอบคำถามตรง ๆ แต่เล่าย้อนไปว่ากระบวนการเก็บรักษาหีบบัตรหรือต้นขั้วบัตรต่าง ๆ ถูกเก็บไว้รวมกันทั้งเขตเลือกตั้ง หรือถูกเก็บรวมไว้ทั้งจังหวัด ซึ่งมีอยู่หลายร้อยหรือหลายพันหน่วยเลือกตั้ง

กกต. ถูกถามต่อด้วยว่าถ้าเจอก็หมายถึงสามารถจับคู่ต้นขั้วกับบัตรเลือกตั้งได้ จากนั้นเจ้าหน้าที่ กกต. ชี้แจงว่าสรุปแบบนั้นไม่ได้และเน้นย้ำว่าทางสำนักงาน กกต. มีมาตรการรักษาความปลอดภัยที่แน่นหนา

เมื่อสืบค้นข้อมูลการจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้ง สส. และบัตรออกเสียงประชามติ สำหรับการลงคะแนนในปี 2569 จากเว็บไซต์ของสำนักงาน กกต. .พบว่ามีการจัดจ้าง 3 บริษัทแยกพิมพ์บัตรคนละประเภท ซึ่งสำนักงาน กกต. จ้างจัดพิมพ์บัตรประเภทละ 56.1 ล้านฉบับ

.ตรวจสอบพบว่า'บริษัท จันวาณิชย์ ซีเคียวริตี้ พรินท์ติ้ง จำกัด ยังเคยเป็นผู้ชนะการเสนอราคาจ้างพิมพ์บัตร สส.แบบแบ่งเขตเลือกตั้ง เมื่อปี 2566 ด้วย โดยขณะนั้นมีการเสนอราคาที่ 37.7 ล้านบาท สำหรับการจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้ง 57.2 ล้านฉบับ ต่ำกว่าราคากลางกว่าเท่าตัว

เมื่อคำนวณรวมค่าจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้ง เฉพาะสำหรับบัตรเลือกตั้ง สส. ทั้งสองปีเปรียบเทียบกัน จะพบว่าในปี 2569 มีการใช้เงินงบประมาณจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้งเพิ่มขึ้นจากเดิมกว่า 40 ล้านบาท

พงษ์ศักดิ์ จันทร์อ่อน ผู้อำนวยการเครือข่ายสังเกตการณ์การเลือกตั้งวีวอทช์ (We Glance) ชี้ว่าการใช้บาร์โค้ดหรือรหัสเฉพาะบนบัตรเลือกตั้งเป็นเรื่องที่หลายประเทศ เช่น ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย และสหราชอาณาจักร ต่างก็ใช้ระบบคล้ายกัน และยังคงเป็นข้อถกเถียงสำหรับการสังเกตการณ์การเลือกตั้ง

แม้ไทยจะมีข้อกำหนดเกี่ยวกับการเก็บรักษาบัตรเลือกตั้ง โดยระบุว่าต้องเก็บเป็นเวลา 2 ปีก่อนทำลาย แต่ผู้อำนวยการเครือข่ายสังเกตการณ์การเลือกตั้ง We Glance ระบุว่า ระบบการกำกับการเข้าถึงข้อมูลยังเป็นเรื่องที่ขึ้นกับอำนาจของ กกต. มากกว่าที่จะกำหนดในกฎหมายชัดเจนเหมือนกับในต่างประเทศ ทำให้ประเด็นความเชื่อมั่นต่อกระบวนการจัดการความลับยังเป็นข้อกังวลสำคัญ

แม้จะมีเทคโนโลยีการตรวจสอบบัตรเลือกตั้งพร้อมกับการรักษาความลับขึ้นมาในประเทศอื่น ๆ แต่พงษ์ศักดิ์ชี้ว่า บริบทความเชื่อมั่นในสถาบันการจัดการการเลือกตั้งของแต่ละประเทศ ยังคงเป็นตัวชี้วัดสำคัญว่ารูปแบบใดจะให้ความเป็นธรรมแก่ผู้ใช้สิทธิมากที่สุด

“ท้ายที่สุดแล้ว แล้วมัน (เหตุผลด้านการป้องกันการโกง) จะอยู่เหนือความศักดิ์สิทธิ์ของคำว่าการเลือกตั้งต้องเป็นไปโดยลับหรือเปล่า… เขาจะอ้างเรื่องไหนก็ตามนะ เรื่องความปลอดภัย… แต่มันต้องไม่อยู่เหนือการลงคะแนนโดยลับ”